Zihniyet (Mindset)

Carol Dweck'in "Mindset" (Zihniyet) kitabının tam yapısı ve bölüm içerikleri aşağıda sırasıyla listelenmiştir : Bölüm 1: Zihniyetler (The Mindsets) Bu bölüm, insan doğasını ve potansiyelini anlamada iki temel inanç sistemini, yani "sabit zihniyet" ve "gelişim zihniyeti"ni tanıtır

. Özelliklerinizin ve zekanızın doğuştan taşa kazındığına inanmak ile çabayla geliştirilebileceğine inanmak arasındaki basit farkın, hayatın tüm yönlerini nasıl derinden etkilediği özetlenir

. Bölüm 2: Zihniyetlerin İçyüzü (Inside the Mindsets) Bu iki zihniyetin insanların dünyayı algılayış biçimini nasıl değiştirdiği derinlemesine incelenir. Sabit zihniyetin sürekli olarak kişinin kendini kanıtlama ihtiyacı yaratıp başarısızlığı bir "kimlik" olarak görmesine neden olduğu; gelişim zihniyetinin ise başarıyı öğrenmekle, gayret göstermekle ve yeni zorlukları kucaklamakla ilişkilendirdiği açıklanır

. Bölüm 3: Yetenek ve Başarı Hakkındaki Gerçekler (The Truth About Ability and Accomplishment) Toplumdaki "doğuştan gelen yalnız dahi" efsanesi yıkılarak, Edison veya Darwin gibi tarihi figürlerin büyük başarılarının arkasında aslında yıllar süren çalışma ve gelişim zihniyeti olduğu kanıtlanır

. Ayrıca, öğrencileri sadece zekaları veya yetenekleri üzerinden övmenin, onların zorluklarla başa çıkma direncini nasıl yok ettiği bilimsel çalışmalarla ortaya konur

. Bölüm 4: Spor: Bir Şampiyonun Zihniyeti (Sports: The Mindset of a Champion) Spor dünyasındaki "doğal yetenek" yanılgısı ele alınarak, sadece yeteneğe güvenen sporcuların kriz anlarında nasıl çöktüğü anlat

Bölüm 1: Zihniyetler (The Mindsets)

Carol Dweck, genç ve kariyerinin başlarında bir araştırmacıyken insanların başarısızlıkla nasıl başa çıktığını anlamak gibi bir takıntıya sahipti. Bunu anlamak için ilkokul çocuklarını tek tek bir odaya alıp onlara giderek zorlaşan yapbozlar verdi. Dweck'in beklentisi basitti: İnsanlar başarısızlıkla ya başa çıkabiliyordu ya da çıkamıyordu. Ancak o odada, hayatını değiştirecek bir şeyle karşılaştı. On yaşındaki bir çocuk, zor bir yapbozla karşılaşınca sandalyesini öne çekti, ellerini ovuşturdu ve "Bir meydan okumaya bayılırım!" diye bağırdı. Ter içinde kalan bir başka çocuk ise halinden gayet memnun bir şekilde, "Bunun öğretici olmasını umuyordum!" dedi. Dweck şaşkına dönmüştü. Kimsenin başarısızlıktan keyif alabileceğini düşünmemişti. Bu çocukların bildiği ama Dweck'in (ve çoğimizin) bilmediği sır neydi? Onlar, insan zekasının ve becerilerinin geliştirilebileceğine inanıyorlardı. Başarısız olduklarını değil, sadece öğrendiklerini düşünüyorlardı. İşte bu kırılma noktası, bizi tarihin en eski tartışmalarından birine götürüyor: İnsanlar neden birbirlerinden farklıdır? Yüzyıllar boyunca uzmanlar fiziksel farklılıklara odaklandılar. Kafatasındaki çıkıntılar (frenoloji), kafatasının boyutu (kraniyoloji) ve günümüzde genler... Ancak madalyonun bir de diğer yüzü var. Şaşırtıcı bir şekilde, ünlü IQ testinin mucidi Fransız Alfred Binet, zekanın değiştirilemez bir kader olduğuna inanmıyordu. Binet, bu testi Paris'teki devlet okullarında zorlanan çocukları tespit edip onlara özel eğitim programları tasarlamak için yaratmıştı. Modern Ideas About Children adlı kitabında, zekanın artırılamayacak sabit bir miktar olduğunu iddia edenlere şiddetle karşı çıkmış; pratik, eğitim ve doğru yöntemle insanların eskisinden çok daha zeki hale gelebileceğini savunmuştur. Günümüzde, Gilbert Gottlieb gibi önde gelen sinirbilimciler doğa ve yetiştirmenin (nature and nurture) sürekli bir etkileşim içinde olduğunu, hatta genlerin düzgün çalışabilmesi için çevreden gelecek girdilere ihtiyaç duyduğunu söylüyor. Zeka gurusu Robert Sternberg'in deyişiyle, uzmanlığa ulaşmayı belirleyen şey sabit bir ön yetenek değil, "amaca yönelik katılımdır". Peki, tüm bu bilimsel tartışmaların sizinle ne ilgisi var? Dweck'in otuz yıllık araştırması şunu kanıtlıyor: Kendiniz için benimsediğiniz o basit inanç, hayatınızın rotasını kökten değiştirir. İşte burada iki temel zihniyet devreye giriyor. Eğer niteliklerinizin taşa kazındığına inanıyorsanız, yani sabit zihniyet (fixed mindset) taşıyorsanız, bu durum sizde sürekli kendinizi kanıtlama ihtiyacı yaratır. Çünkü zekanız, kişiliğiniz veya ahlaki karakteriniz belirli bir miktardaysa, o zaman bunların yeterli olduğunu (ve asla eksik görünmediğinizi) her an kanıtlamak zorundasınızdır. Dweck, bu zihniyetin kendisine ilkokul altıncı sınıf öğretmeni Mrs. Wilson tarafından nasıl aşılandığını anlatır. Mrs. Wilson, öğrencileri IQ puanlarına göre oturtur ve sadece en yüksek IQ'lu çocukların bayrağı taşımasına veya silgileri çırpmasına izin verirdi. Bu sınıftaki herkesin tek bir amacı vardı: Zeki görünmek ve asla aptal durumuna düşmemek. Sınavlar bir öğrenme aracı değil, kişinin tüm varlığını tehdit eden birer yargılamaydı. Bunun karşısında ise gelişim zihniyeti (growth mindset) durur. Bu zihniyet, size dağıtılan kartların sadece bir başlangıç noktası olduğuna inanır. Temel nitelikleriniz; çabanız, stratejileriniz ve başkalarından alacağınız yardımla geliştirilebilir. Bu, herkesin bir Einstein veya Beethoven olabileceği anlamına gelmez. Ancak bir insanın gerçek potansiyelinin bilinemeyeceğini ve yıllar süren tutku, emek ve eğitimle neler başarılabileceğinin öngörülemeyeceğini söyler. Sıradan çocuklar olarak görülen Charles Darwin ve Leo Tolstoy'u, çocukken son derece hantal ve koordinasyonsuz olan efsanevi golfçü Ben Hogan'ı, ilk fotoğrafçılık dersinden kalan 20. yüzyılın en büyük sanatçılarından Cindy Sherman'ı veya yeteneksiz olduğu gerekçesiyle oyunculuğu bırakması söylenen aktris Geraldine Page'i düşünün. Hepsi gelişim zihniyetinin birer ürünüydü. Bu iki zihniyetin dünyayı nasıl farklı algıladığını somutlaştırmak için günlük hayattan bir senaryo hayal edelim: Sizin için çok önemli olan bir dersin vizesinden C+ aldınız. Hayal kırıklığıyla eve dönerken arabanıza park cezası kesildiğini gördünüz. Sinirle en iyi arkadaşınızı aradınız ama sizi pek umursamadan başından savdı. Sabit zihniyete sahip insanların bu senaryoya tepkisi yıkıcıdır: "Ben bir kaybedenim," "Dünya benim peşimde," "Kimse beni sevmiyor, ben aptalım." Nasıl başa çıkacakları sorulduğunda ise "Hiçbir şey yapmam," "Yatağa girerim," "İçerim," veya "Birine bağırırım" derler. Dikkat edin; ortada ölüm veya yıkım yoktur, sadece kötü bir not, bir bilet ve kötü bir telefon görüşmesi vardır. Ancak sabit zihniyet, bu olayları doğrudan kişinin değerini ölçen kalıcı birer etiket olarak görür. Aynı senaryo gelişim zihniyetine sahip kişilere sorulduğunda ise tepkiler eylem odaklıdır: "Derste daha çok çalışmam lazım," "Park ederken daha dikkatli olmalıyım," "Acaba arkadaşımın kötü bir günü müydü?" Nasıl başa çıkacakları sorulduğunda ise "Bir sonraki sınava farklı bir stratejiyle çalışırım, cezamı öderim ve arkadaşımla konuşup sorunu çözerim" derler. Onlar da bu olaylara üzülürler ama kendilerini etiketleyip havlu atmazlar; sorunlarla yüzleşirler. Belki de "Zaten 'Risk almayan kazanamaz' gibi bir sürü atasözümüz var, burada yeni olan ne?" diyebilirsiniz. Yeni olan şudur: Sabit zihniyetli insanlar bu atasözlerine inanmazlar! Onlara göre, "Eğer ilk denemede başaramıyorsan, muhtemelen yeteneğin yoktur." Risk ve çaba, sizin eksikliklerinizi ortaya çıkaracağı için tehlikelidir. Kitapçılardaki "Dünyanın En Başarılı İnsanlarının 10 Sırrı" gibi kitaplar size sadece "Kendinize inanın" gibi kopuk tavsiyeler verir. Oysa zihniyet teorisi, her şeyin birbirine nasıl bağlandığını gösteren o büyük "Aha!" anını yaşatır. Zekanızın sabit olduğu inancının nasıl belirli düşünce ve eylemlere yol açtığını, gelişebileceği inancının ise sizi nasıl tamamen farklı bir yola soktuğunu açıklar. Son olarak, sabit zihniyetin kişinin kendini kandırmasına nasıl yol açtığına değinmeliyiz. Yeteneklerinizi abartma riskiniz hangi zihniyette daha fazladır? Araştırmalar, kendi yeteneklerini ve performanslarını feci şekilde yanlış tahmin edenlerin neredeyse tamamen sabit zihniyetli kişiler olduğunu gösteriyor. Çünkü sabit zihniyette her bilgi ya egonuzu şişiren bir müjde ya da sizi yıkan bir felakettir; bu yüzden gerçekler çarpıtılır. Gelişim zihniyetinde olanlar ise şaşırtıcı derecede isabetli tahminler yaparlar. Öğrenmeye odaklı oldukları için mevcut yetenekleri hakkındaki gerçek ve acı verici bilgilere açıktırlar. Howard Gardner'ın da belirttiği gibi, olağanüstü insanların en büyük ortak özelliği "kendi güçlü ve zayıf yönlerini tespit etme yeteneğidir." Gelişim zihniyeti tam olarak bu yeteneği besler. Bu bölümün özü: Hayatınızı şekillendiren en temel şey, kendi niteliklerinizin taşa kazındığına mı (sabit zihniyet) yoksa çabayla geliştirilebileceğine mi (gelişim zihniyeti) inandığınızdır. Sabit zihniyet her zorluğu bir yargılanma arenasına çevirip sizi çabadan kaçırırken; gelişim zihniyeti zorlukları birer öğrenme fırsatı olarak görüp potansiyelinizi açığa çıkarmanızı sağlar.

Bölüm 2: Zihniyetlerin İçyüzü (Inside the Mindsets)

Yazarımız Carol Dweck, genç bir kadınken her şeyin peri masallarındaki gibi zahmetsiz olmasını istiyordu: Yakışıklı ve başarılı bir prens, risk almasını gerektirmeyecek kadar şatafatlı bir kariyer ve tüm bunların ona ne kadar mükemmel biri olduğunu kanıtlamak için altın tepside sunulması. Yıllar sonra ise sürekli üzerinde çalışılması gereken bir evliliği ve sürekli zorluklar çıkaran bir kariyeri vardı; ama inanılmaz derecede mutluydu. Çünkü zihniyeti değişmişti. Doktora öğrencisi Mary Bandura ile yetenek kavramının iki farklı anlamı olduğunu (kanıtlanması gereken sabit yetenek vs. geliştirilmesi gereken esnek yetenek) keşfettiği an, kendi zihniyetinin de ne kadar sabit olduğunu ve bir seçme şansı olduğunu fark etmişti. Bir zihniyete girdiğinizde aslında yeni bir dünyaya adım atarsınız. Sabit dünyada başarı, sizin ne kadar zeki olduğunuzu kanıtlamaktır. Değişim dünyasında ise başarı, yeni bir şeyler öğrenmek için kendini zorlamaktır (stretching). Peki, insanları "öğrenenler" ve "öğrenmeyenler" (siyaset bilimci Benjamin Barber'ın tanımıyla) olarak ikiye ayıran nedir? Bebekler doğal birer öğrenicidir; düşerler, kalkarlar ve yürümeyi öğrenirken asla aptal görünmekten korkmazlar. Ancak çocuklar kendilerini değerlendirmeye başladıkları an, sabit zihniyet bu coşkulu öğrenmeyi baltalar. Dweck ve ekibinin yaptığı bir deneyde, 4 yaşındaki çocuklara ya kolay bir yapbozu tekrar çözmeleri ya da daha zor bir yapbozu denemeleri teklif edildi. Sabit zihniyetli çocuklar güvenli olanı seçti, çünkü onlara göre "doğuştan zeki çocuklar hata yapmazdı". Gelişim zihniyetli çocuklar ise bu soruya anlam bile veremedi; "Neden aynı şeyi tekrar tekrar yapayım ki?" diyerek zor yapbozlara saldırdılar ve "Bunları çözmek için ölüyorum!" dediler. Yedinci sınıfa giden bir kız öğrencinin dediği gibi: "Eğer cevaptan emin değilsem el kaldırırım, çünkü yanlışsam düzeltilirim. Zekamı ancak böyle artırabilirim." Öğrenme fırsatlarını kaçırma durumu üniversitede de kendini gösterir. Hong Kong Üniversitesi'ne (eğitim dilinin tamamen İngilizce olduğu bir okul) giren ve İngilizcesi yetersiz olan birinci sınıf öğrencilerine, İngilizcelerini geliştirecek özel bir kurs teklif edildi. Gelişim zihniyetine sahip öğrenciler bu fırsata coşkuyla "Evet" derken, sabit zihniyetli öğrenciler "Hayır" dediler. Eksikliklerini ortaya çıkarmamak ve kısa vadede zeki hissetmek adına tüm üniversite kariyerlerini riske atmaya hazırlardı. Columbia Üniversitesi'ndeki beyin dalgası araştırmaları da bu gerçeği fiziksel olarak kanıtlar. Sabit zihniyetli öğrencilerin beyin dalgaları, yalnızca verdikleri cevabın "doğru mu yanlış mı" olduğu (yani yeteneklerinin yargılandığı) anlarda hareketleniyor, ancak doğru cevabın ne olduğunu öğrenecekleri anlarda beyin tamamen kapanıyordu. Gelişim zihniyetli öğrenciler ise tamamen bilgiye ve öğrenmeye odaklanmışlardı. Bu durum ilişkilerde de böyledir. Sabit zihniyetli insanlar, kendilerini bir kaideye oturtacak ve kusursuz hissettirecek eşler ararlar. Gelişim zihniyetli insanlar ise hatalarını görüp gelişmelerine yardımcı olacak eşler ararlar. Dweck, sabit zihniyetli eşi olan gelişim zihniyetli bir kadının hikayesini anlatır: Kadın "Neden daha çok dışarı çıkmıyoruz?" dediğinde, adam tamamen yıkılıyor, annesini arayıp teselli arıyor ve kadının onu yatıştırması saatler sürüyordu. Biri için iletişim olan şey, diğeri için egosuna yapılmış bir saldırıydı. İş dünyasında ise bu duruma CEO hastalığı (CEO disease) denir. Chrysler'ın başındaki Lee Iacocca, başlangıçtaki harika başarısından sonra sabit zihniyetine yenik düştü. Eksiklikleriyle yüzleşmek yerine etrafını dalkavuklarla doldurdu ve kimsenin istemediği aynı model arabaları piyasaya sürmeye devam etti (Japonlar pazarı ele geçirirken). Sunbeam'in felaket getiren yöneticisi Albert Dunlap, Wall Street'in gözünde bir "kahraman" olmak için uzun vadeli gelişimi çöpe atıp şirketi kısa vadede şişirdi ve batırdı. Buna karşılık, Kimberly-Clark'ın CEO'su Darwin Smith "İşime layık olmak için çabalamayı asla bırakmadım" diyordu. IBM'i iflastan kurtaran Lou Gerstner ise "öğrenen" (growth mindset) bir lider olarak, kısa vadeli eleştirilere göğüs gerip şirket kültürünü kökten değiştirdi. Gelişim zihniyeti insanları sınırlarını zorlamaya iter. Dünyanın en iyi kadın futbolcusu Mia Hamm, her zaman kendisinden daha büyük ve yetenekli erkeklerle oynayarak geliştiğini söyler. Tombul ve spora yatkın olmayan lise öğrencisi Patricia Miranda, bir maçta fena halde dayak yiyip kendisine "Sen bir şakasın" denmesine rağmen pes etmedi. Annesini 40 yaşında kaybeden Miranda, ölüm döşeğindeyken "Kendimi gerçekten keşfettim" diyebilmek için zorluklardan kaçmadı, olimpiyatlarda güreşte bronz madalya kazandı ve ardından Yale Hukuk Fakültesi'ne (yine en alttan başlamak üzere) gitti. Aktör Christopher Reeve felç geçirdiğinde tıp dünyası "Bunu kabullen" dedi. Ancak o, yoğun bir sinirsel uyarım programı talep etti ve yıllar sonra vücudunun bazı bölgelerini hareket ettirerek bilimin sinir sistemi hakkındaki dogmalarını yıktı. Sabit zihniyetli insanlar ise yalnızca işler kolayken ve yetenekli hissederken gelişirler. Tıp fakültesine girmek isteyen öğrencilerin kimya derslerindeki performansını izleyen araştırmacılar şunu gördü: Sabit zihniyetli öğrenciler ders zorlaştığı anda ilgilerini tamamen kaybettiler ("Düşündükçe mideme ağrılar giriyor"). Gelişim zihniyetliler ise ders zorlaştıkça daha da hırslandılar ("Zor olması beni daha kararlı yapıyor"). Ünlü Rus bale öğretmeni Marina Semyonova öğrencilerini seçerken, eleştiri ve düzeltmeye verdikleri tepkiye bakardı. O da kolaydan zevk alanları değil, zordan heyecan duyanları arıyordu. Dweck'in dediği gibi: "Bu zor. Bu eğlenceli," dediğinizi duyduğunuz an, zihniyetinizin değiştiği andır. Sabit zihniyetin bir diğer zehirli inancı, anında ve mükemmel bir yetenek beklemesidir. Columbia'ya binlerce başvuru arasından seçilerek gelen o kusursuz altı yüksek lisans öğrencisi, hocalarının yayınlarına bakıp anında "Ben bir sahtekarım, bunu asla yapamam" hezeyanına kapılıyorlardı. Çünkü öğrenmek (henüz yapamamak) onlara göre değildi; zaten en baştan "tamamlanmış" olmalıydılar. Washington Post muhabiri Janet Cooke ve The New Republic yazarı Stephen Glass, zorlu öğrenme sürecinden kaçıp anında "harika çocuk" olmak istedikleri için yalan haberler üreterek kariyerlerini yaktılar. Sabit zihniyet, bir değerlendirmenin sizi sonsuza dek tanımladığına inanır. Beş yaşında Amerika'ya gelip "Eagles" (Kartallar - elit sınıf) testini geçemeyen Loretta, lise sonuna kadar hep o sınıfta okusa bile, o ilk testte seçilmediği için kendini hiçbir zaman "Gerçek bir Kartal" olarak göremedi. 5. sınıf öğrencilerine içinde "Önemli bir yeteneği ölçen test" olduğu söylenen bir karton kutu gösterildiğinde, sabit zihniyetli çocuklar bu testin sadece şimdiki zekalarını değil, büyüdüklerinde ne kadar zeki olacaklarını da ölçebileceğine inandılar. Gelişim zihniyetliler ise "Yok artık! Hiçbir test bunu yapamaz" dediler. Bir test veya uzmanın bir insanın gelecekteki potansiyelini öngörebilmesi koca bir yalandır. Joseph P. Kennedy, sadece kırmızı çorap ve kahverengi ayakkabı giydiği için Morton Downey Jr.'ın hayatta başarısız olacağını söylemişti (Downey çok başarılı bir yazar/TV yüzü oldu). Jackson Pollock, Marcel Proust, Elvis Presley, Charles Darwin... Hepsi döneminin uzmanları tarafından "potansiyelsiz" bulunmuştu. Paul Cézanne'ın erken dönem resimleri amatörce ve korkunçtu. Sabit zihniyet her zaman kendisinin "özel" (special) ve diğerlerinden üstün olduğunu kanıtlama peşindedir. John McEnroe, maç sırasında ellerine sürdüğü talaş tozunu beğenmediğinde koca bir tenekeyi tekmelemiş, menajeri 20 dolar verip bir işçiye 2x4'lük bir tahtayı rendeleterek yeni talaş getirmek zorunda kalmıştı. Veya kendisini ağırlayan Japon bir kadının üzerine kusmuş, kadın ertesi gün gelip McEnroe'dan özür dileyerek hediye vermişti. McEnroe bunu "İşte bir numara olmak böyle bir şeydi" diye anlatır. Oysa gerçek efsane Michael Jordan kendisine tapılmasından rahatsız olmuş ve "Ben de herkes gibi bir insanım" demişti. Chuck Yeager, "Doğuştan yetenekli pilot diye bir şey yoktur, çok çalışmak vardır" diyerek bu özel olma algısını yıkmıştır. Bu zihniyetler başarısızlığın anlamını da kökten değiştirir. Üç yaşındaki Robert, New York'un en iyi anaokuluna kabul edilmediğinde ailesi tarafından bir anda "dahi çocuk" olmaktan çıkarılıp, aileyi utandıran bir "kaybedene" dönüştürüldü. Golfçü Ernie Els, 5 yıllık bir kuraklığın ardından zar zor kazandığı bir turnuva için "Eğer bunu da kaybetseydim, farklı bir insan (bir kaybeden) olurdum" demiştir. Sabit zihniyette başarısızlık bir eylem değil, bir kimliktir. Gelişim zihniyetinde ise, ulusal televizyonda topu kapıp yanlış yöne koşarak rakip takıma (49ers) sayı kazandıran Jim Marshall'ın yaptığı gibi, başarısızlık kontrol altına alınması ve düzeltilmesi gereken bir olaydır. Marshall devre arasında yıkılmak yerine "Hata yaptıysan düzeltmelisin" demiş, ikinci yarıda harika oynamış ve sonrasında utanç verici anlarıyla başa çıkamayan insanlara rehberlik etmiştir. Ancak Fransız şef Bernard Loiseau, üç Michelin yıldızına sahipken, GaultMillau rehberinde puanı 19'dan 17'ye düştüğü için intihar etti. Mükemmel bir restoranı ve harika yetenekleri varken, sadece o iki puanlık düşüşün getirdiği "başarısızlık" kimliğine dayanamadı. Yazarın kocasıyla sinek balıkçılığı yaptığı o gün, yazar balık tutmayı başardığında kocası gurur duymuş, ancak etraftaki diğer erkekler kocasına gizlice yaklaşıp "Bu durumla (karının senden başarılı olmasıyla) nasıl başa çıkıyorsun?" diye sormuşlardı. Çünkü sabit zihniyet için başkasının başarısı, sizin başarısızlığınız demektir. Sabit zihniyet hata yaptığında suçu başkasına atar (Blame), kaçar (Shirk) veya hile yapar (Cheat). Kötü bir not alan 7. sınıf öğrencileri, sabit zihniyete sahiplerse bir dahaki sefere daha az çalışacaklarını veya kopya çekeceklerini söylediler. Üniversite öğrencileri düşük not aldıklarında, kendilerini iyi hissetmek için kendilerinden daha kötü not alanların kağıtlarına bakmayı seçtiler. Şirketler de böyle yapar; Scott Paper şirketi, Procter & Gamble karşısında pazar kaybedince savaşmak yerine "Bizden daha kötü durumda olanlar da var" diyerek pes etmiştir. McEnroe yenildiğinde havayı, sıcaklığı, soğukluğu, sırt ağrısını, hatta Lendl'a karşı kaybettiği 1984 Fransa Açık finalinde bir kameramanın kulaklığından gelen sesi suçlamıştır. Enron CEO'su Jeffrey Skilling, şirket dolandırıcılıktan çöktüğünde "Dünya bizim ne yapmaya çalıştığımızı anlamadı" diyerek suçu dünyaya atmıştır. Efsane koç John Wooden'ın dediği gibi: "Suçlamaya başlayana kadar başarısız sayılmazsınız." Buna karşın Jack Welch, GE'nin satın aldığı Kidder, Peabody şirketindeki devasa dolandırıcılık patladığında, üst düzey yöneticilerini arayıp felaket için bizzat kendisi özür dilemiştir. Sabit zihniyet depresyonu da felakete çevirir. Şubat ve Mart aylarında öğrencilerin tuttuğu günlüklerde, sabit zihniyetliler sorunları yüzünden kendilerini "aptal" olarak yaftalamış, ders çalışmayı bırakmış ve odalarını temizlememişlerdir. Gelişim zihniyetliler de aynı şekilde depresif ve perişan hissetmelerine rağmen, kendilerini zorlayarak derslere girmiş ve ödevlerini yapmışlardır. Onlar için kötü hissetmek, eylemsiz kalmak için bir bahane değildir. Son olarak, çabanın anlamı zihniyetler arasında uçurum yaratır. Klasik "Tavşan ve Kaplumbağa" masalı bile aslında çabaya kötü bir isim vermiştir; çünkü hepimize çabanın sadece "yeteneksiz kaplumbağalar" için olduğu mesajını aşılamıştır. Dweck, genç bir profesörken ofislerinde gece geç saatlere kadar çalışan meslektaşlarını görünce "Demek ki benim kadar zeki değiller" diye düşündüğünü itiraf eder. Malcolm Gladwell'in dediği gibi, toplumumuz çabasız mükemmelliği (effortless perfection) yüceltir. Keman virtüözü Midori'nin veya ressam Picasso'nun doğuştan mucize olduğuna inanmak isteriz. Fransız yönetici Pierre Chevalier'in "Biz çaba gösteren bir ulus değiliz. Eğer yeteneğin varsa her şeyi zahmetsizce yaparsın" sözü bu zihniyetin özetidir. Oysa hasta ve sakat bir at olan Seabiscuit ile onun hikayesini kronik yorgunluk sendromuyla boğuşarak yazan Laura Hillenbrand'ın başarıları doğuştan gelen bir yeteneğin değil, saf çabanın ürünüdür. On yaşındaki dahi kemancı Nadja Salerno-Sonnenberg, hocası Dorothy DeLay onu okuldan atmakla tehdit edene kadar çaba göstermekten ölümüne korkuyordu. Neden? Çünkü yetenekliyseniz çabaya ihtiyacınız olmamalıdır ve eğer çaba gösterip yine de başarısız olursanız sığınacak hiçbir mazeretiniz kalmaz ("Yo-Yo Ma olabilirdim" diyemezsiniz). Amanda adındaki kadın da iyi bir adam olan Rob ile ilişkisinde işler ciddiye bindiğinde "Ya elimden geleni yapar da başaramazsam?" korkusuyla ilişkiyi sabote etmiştir. Oysa gelişim zihniyetinde asıl acı olan şey çabalayıp kaybetmek değil, "Acaba yapsaydım ne olurdu?" (I could have been) diyerek potansiyelini hiç kullanmamış olmaktır. Yazar/siyasetçi Clare Boothe Luce'un tiyatro yazarlığı tutkusunu yarım bırakıp "Eğer bir otobiyografi yazsaydım adını 'Bir Kaybeden'in Otobiyografisi' koyardım" demesi bundandır. Peki, zihniyetler değiştirilebilir mi? Elbette. Zihniyetlerin sadece birer inanç olduğunu bilmek bile iç sesinizi değiştirmek için yeterlidir. İnsanlar aynı anda iki zihniyeti birden (farklı konularda) barındırabilir. Groundhog Day (Bugün Aslında Dündü) filminde Bill Murray'in canlandırdığı kibirli ve sabit zihniyetli Phil karakterinin, aynı günü tekrar tekrar yaşarken, diğer insanları küçümseyip üstünlüğünü kanıtlamaya çalışmaktan vazgeçip, buzdan heykel yapmayı öğrenmeye, piyano çalmaya ve insanlara yardım etmeye (gelişim zihniyeti) yönelmesi bu değişimin en güzel analojisidir. Joseph Martocchio'nun bilgisayar kursu deneyinde, baştan gelişim zihniyeti aşılanan çalışanların kurs sonunda hata yapsalar bile özgüvenlerinin arttığı, sabit zihniyet aşılananların ise hata yaptıkça yeteneklerine olan güvenlerini kaybettikleri kanıtlanmıştır. Benzer şekilde, genç golfçü Michelle Wie, erkeklerin yarıştığı PGA turnuvasına (Sony Open) katılıp kaybettiğinde uzmanlar özgüveninin yıkılacağını söylemiş, o ise "Burada oynayabileceğimi öğrendim" diyerek süreci bir öğrenme fırsatı olarak değerlendirmiştir. Rekabetçi bir yüzücü olan Mary Williams'ın Dweck'e yazdığı mektupta dediği gibi: "Koçlarım hep kendime yüzde yüz güvenmemi söyledi ama ben hatalarımın hep farkındaydım ve mükemmel olduğuma inanmaya çalışmak işleri daha da kötüleştirdi. Ancak sizin çalışmalarınızı okuyunca, hatalarımın üzerinde çalışabileceğim şeyler olduğunu fark ettim ve asıl güveni böyle kazandım." Gelişim zihniyetinde bir şeye atılmak için zaten onda harika olduğunuza inanmanıza (körü körüne bir özgüvene) ihtiyacınız yoktur. Bu bölümün özü: İki zihniyet, dünyayı tamamen farklı okumanıza neden olur; sabit zihniyet başarıyı üstünlük kanıtlamak, başarısızlığı kalıcı bir kusur ve çabayı ise yeteneksizlik işareti olarak görürken; gelişim zihniyeti başarıyı sınırları zorlamak, başarısızlığı aydınlatıcı bir bilgi ve çabayı ise ustalığa giden tek yol olarak kabul eder. İnsanlar zihniyetlerinin farkına vararak, kendilerini sürekli yargılayan bu iç sesten kurtulup, yaşam boyu öğrenen ve gelişen birine dönüşebilirler.

Bölüm 3: Yetenek ve Başarı Hakkındaki Gerçekler

Şimdi gözlerini kapat ve Thomas Edison'ı olabildiğince canlı bir şekilde hayal etmeye çalış . Muhtemelen onu laboratuvarında tek başına, beyaz önlüğüyle bir ampulün üzerine eğilmiş ve aniden beyninde bir şimşek çakarak "Buldum!" diye bağıran yalnız bir dahi olarak gözünün önüne getirdin . Ancak gerçek kayıtlar bize tamamen farklı bir adam ve tamamen farklı bir çalışma biçimi gösteriyor . Edison yalnız değildi; ampulün icadı için aralarında iyi eğitimli bilim insanlarının da bulunduğu ve gece gündüz çalışan otuz asistanı olan, şirket destekli son teknoloji bir laboratuvarı vardı . Dahası, ampul tek bir "İlahi ilham" anıyla değil, her biri kimyagerler, matematikçiler ve cam üfleyiciler gerektiren, zaman alan bütün bir icatlar ağının sonucunda ortaya çıkmıştı . "Menlo Park'ın Büyücüsü" aslında sadece bir mucit değil, icatlarının ticari potansiyelinin tamamen farkında olan ve basını nasıl kendi lehine kullanacağını çok iyi bilen kurnaz bir girişimciydi . Biyografisini yazan Paul Israel'e göre Edison, döneminin sıradan çocuklarından pek de farklı değildi; onu diğerlerinden ayıran şey doğuştan gelen insanüstü bir zeka değil, onun gelişim zihniyeti (growth mindset) ve bitmek bilmeyen merakıydı

. Toplumumuzda "yalnız ve aniden parlayan dahi" miti o kadar güçlüdür ki, büyük başarıların arkasındaki yıllar süren emeği görmezden gelmeye bayılırız . Charles Darwin'in başyapıtı Türlerin Kökeni, sahada yıllar süren ekip çalışmasının, meslektaşlarla yapılan yüzlerce tartışmanın, sayısız taslağın ve adanmış bir ömrün ürünüydü . Keza Mozart, bugün hayranlık duyduğumuz eserlerini üretebilmek için on yıldan fazla bir süre çalışmış, erken dönem besteleri genellikle diğer bestecilerden yamalanmış parçalardan oluşmuştu . Kısacası yazarın buradaki temel argümanı şudur: Bizi efsane yapan şey doğuştan gelen yeteneklerimiz değil, zaman, çaba ve sürekli öğrenme sürecimizdir . Okul Başarısı ve Düşük Çaba Sendromu Zihniyetlerin gerçek hayatta başarıyı nasıl şekillendirdiğini görmek için ortaokula geçiş dönemindeki öğrencilere bakmak yeterlidir

. Ortaokul, derslerin zorlaştığı, notlandırmanın sertleştiği ve öğrencilerin ergenlik bedenleriyle başa çıkmaya çalıştığı büyük bir kriz dönemidir . Bu dönemde, sadece sabit zihniyete (fixed mindset) sahip öğrencilerin notlarında dramatik bir düşüş görülürken, gelişim zihniyetine sahip öğrencilerin notları artmaya devam etmiştir . Sabit zihniyetli öğrenciler kötü notlarını "Ben aptalım" veya "Matematik hocası şişman bir pislik" gibi yeteneklerini aşağılayan veya başkalarını suçlayan şekillerde açıklarken, gelişim zihniyetli öğrenciler bu zorluklar karşısında kaynaklarını seferber edip daha çok çalışmışlardır

. Gelişim zihniyetinin zorlukları nasıl kucakladığına dair en güzel örneklerden biri George Danzig'in hikayesidir . Berkeley'de matematik yüksek lisans öğrencisi olan Danzig, bir gün derse geç kalır ve tahtadaki iki problemi "ev ödevi" sanarak defterine geçirir . Bu problemler o kadar zordur ki, çözmesi günlerini alır . Sonradan ortaya çıkar ki, Danzig'in ev ödevi sanıp çözdüğü şeyler aslında o güne kadar matematik dünyasında kimsenin çözemediği iki ünlü problemdir!

. Eğer bunların "çözülemez" olduğunu bilseydi (yani zihniyeti baştan kilitlenseydi), muhtemelen asla çözemeyecekti. Sabit zihniyet, ergenliği "Ben akıllı mıyım, aptal mıyım? Kaybeden miyim, kazanan mı?" testine dönüştürür . Sabit zihniyette kaybeden olmak sonsuza dek sürecek bir etiket olduğu için, bu gençler egolarını korumanın yolunu çaba göstermeyi bırakmakta bulurlar . Eğitimci John Holt'un dediği gibi, en kötü öğrenciler, zekalarını okuldan tamamen "koparan" öğrencilerdir . Sabit zihniyetli gençler "Okuldaki temel amacım işleri olabildiğince kolay yoldan yapmak, böylece çok çalışmak zorunda kalmamak" derler

. Bu düşük çaba sendromu (low-effort syndrome), başarısızlıktan kaçınmak için kendi potansiyelini sabote etmektir . Ancak bu çocuklara gelişim zihniyeti öğretildiğinde inanılmaz şeyler olur . Dweck'in atölye çalışmasında, okula tamamen küsmüş olan Jimmy adındaki bir öğrenci, beynin çalışıldıkça gelişen bir kas gibi olduğunu (nöron bağlantılarının zenginleştiğini) öğrendiğinde gözyaşları içinde başını kaldırıp, "Yani aptal olmak zorunda değil miyim?" diye sormuştur . O günden sonra Jimmy geceleri geç saatlere kadar ödev yapmaya başlamış ve hayatı değişmiştir . Paul Wortman'ın bir şiirinde anlattığı gibi, ilkokul öğretmeni Mrs. Beer onlara "Atınız sadece beyniniz kadar hızlıdır, yeni bir şey öğrendiğinizde atınız öne geçer" dediğinde, yavaş öğrenen bir çocuk bile sürekli çalışarak sınıfın "dahilerini" (Hank ve Billy) bir burun farkıyla nasıl geçtiğini fark etmiştir

. Üniversiteye geçişte de (özellikle tıp öncesi kimya gibi eleyici derslerde) aynı zihniyet farkı yaşanır

. Sabit zihniyetli öğrenciler kitabı bir elektrik süpürgesi gibi körü körüne ezberlemeye çalışıp düşük not alınca "Elimden geleni yaptım, demek ki yeteneğim yok" derken; gelişim zihniyetli öğrenciler hatalarının üzerinden geçen, temaları anlamaya çalışan ve motivasyonlarını bilinçli olarak yüksek tutan stratejiler izlemişlerdir

. Dweck'in öğrencisi June, gelişim zihniyetini öğrendikten sonra stratejilerini değiştirmiş ve zar zor geçmeyi beklediği sınavda harika bir not alarak Dweck'e minnettar bir e-posta atmıştır

. Harika Çocuklar, Doğuştan mı Eşitler? Peki ya "harika çocuklar"? Ellen Winner'ın Gifted Children adlı kitabında bahsettiği 10 aylıkken okuyan, 3 yaşında cebir çözen Michael gibi çocuklar sadece doğuştan mı yeteneklidir?

. Aslında Michael'ın en çarpıcı özelliği inanılmaz bir öğrenme ve zorluk aşkına sahip olmasıdır; ebeveynleri onu bu zorlayıcı aktivitelerden koparamıyordu bile . Dweck'in bizzat kendisi de çocukken yetişkinlerin nasıl çalıştığını anlamaya çok meraklıydı (hatta 5 yaşındayken kuzenine "Yetişkinler kontrolün kendilerinde olmasını sever, sadece evet de ve sonra şekerini istediğin zaman ye" tavsiyesini vermiş, bu tavsiye yıllarca işe yaramış ve kuzeni daha sonra diş hekimi olmuştur)

. Yani yetenek dediğimiz şey, o bitmek bilmeyen merakın ve gelişme arzusunun bir sonucu olarak yeşeriyor olabilir . Tüm Öğrenciler Öğrenebilir mi? İçinde bulunduğumuz toplumda zekanın sadece bazı seçilmiş kişilere ait olduğu yanılgısını yıkan muazzam eğitimciler vardır . Jaime Escalante, Los Angeles'ın en kötü ve suç oranının en yüksek olduğu liselerinden biri olan Garfield Lisesi'ndeki dışlanmış Hispanik öğrencilere üniversite seviyesinde kalkülüs (calculus) öğretmiş ve ulusal sınavlarda onları ülkenin en elit okullarıyla (Stuyvesant gibi) yarışır hale getirmiştir . O, "Bu çocuklara öğretebilir miyim?" diye sormadı, "Nasıl en iyi şekilde öğretirim?" diye sordu . Benzer şekilde Marva Collins, Chicago'da devlet okullarının "öğrenme güçlüğü çekiyor", "duygusal sorunlu" veya "geri zekalı" diye çöpe attığı çocukları almış ve onlara birer dahi gibi davranmıştır

. İkinci sınıf çocuklarına Shakespeare, Tolstoy ve Poe okutmuş; 4 yaşındaki çocuklara "Aesop masallar yazdı" gibi cümleler kurdurmuştur

. Hatta okuluna gelen gazeteci Zay Smith'e bir öğrenci, "Biz burada zor şeyler yapıyoruz, bunlar beynimizi dolduruyor" demiştir . Başka bir gün dört yaşındaki bir çocuk, Daedalus ve Icarus hakkında okurken, "Mrs. Collins, eğer öğrenmez ve çok çalışmazsak, biz de hiçbir yere varmayan bir Icarus uçuşu yapacağız" demiştir . Benjamin Bloom'un konser piyanistlerinden yüzücülere kadar 120 dünya çapında başarılı insanı incelediği araştırmasının sonucu da aynıdır: Erken çocukluk dönemindeki becerilerine bakarak onların gelecekteki olağanüstü başarılarını tahmin etmek imkansızdı; onları zirveye taşıyan şey destek ağları, motivasyonları ve bağlılıklarıydı . Bloom'un dediği gibi, "Dünyadaki herhangi bir insanın öğrenebileceği bir şeyi, uygun koşullar sağlandığında hemen hemen herkes öğrenebilir" . Almanya'dan Falko Rheinberg'in öğretmenler üzerindeki araştırması da bunu kanıtlar: Öğrencilerin zekasının sabit olduğuna inanan öğretmenlerin sınıflarında, yılın başında düşük seviyede olan çocuklar yılı düşük seviyede bitirirken; öğrencilerin gelişebileceğine inanan öğretmenlerin sınıflarında düşük seviyeli çocuklar da yüksek seviyeli çocuklar kadar harika sonuçlara ulaşmıştır

. Sanat Doğal Bir Yetenek midir? Peki ya sanat? Zekanın gelişebileceğine inananlar bile çizim yapmanın veya müziğin sadece "Tanrı vergisi" bir hediye olduğunu düşünür . Dweck de çocukluğunda iyi çizim yapamadığı için sanat yeteneği olmadığına inanırdı . Bir akşam, Holokost'tan kurtulan ve İngiltere'ye yürüyerek sığınan yaşlı, büyüleyici bir psikiyatristin evinde misafirken, adamın "baykuş" çizimleriyle dolu ziyaretçi defterinin son sayfasına iğrenç ve ilkel bir baykuş çizmek zorunda kaldığında duyduğu utanç çok büyüktür

. Ancak daha sonra Betty Edwards'ın Sağ Beyinle Çizim (Drawing on the Right Side of the Brain) kitabındaki öncesi-sonrası çizimlerini görünce şok olur . Kursa katılan ve başta çok kötü çizen insanlar sadece 5 gün içinde ustalıkla portre çizer hale gelmişlerdir . Edwards'a göre çizim yapmak sihirli bir yetenek değil, görme becerilerinin (kenarları, boşlukları, ışığı ve gölgeyi algılamanın) öğrenilmesidir . Jackson Pollock bugün 20. yüzyılın en büyük ressamlarından biri kabul ediliyor, ancak sanat uzmanları onun ilk dönem çizimlerinin tamamen yeteneksizce olduğu konusunda hemfikirdir . Onu A noktasından B noktasına götüren şey, sanata olan vahşi tutkusu ve adanmışlığıydı

. Ünlü koreograf Twyla Tharp da Yaratıcı Alışkanlık (The Creative Habit) kitabında Mozart'ın kolayca başyapıtlar ürettiği efsanesini (Amadeus filmi) sertçe eleştirir ve "Doğuştan gelen dahi diye bir şey yoktur" der . Övgünün Tehlikesi ve Negatif Etiketler Madem herkesin böyle bir potansiyeli var, o zaman çocuklara "Sen doğuştan yeteneklisin" diyerek onlara özgüven mi aşılamalıyız? Ebeveynlerin %80'inden fazlası buna inanıyor . Ancak bu çok tehlikelidir . Yazar bunu kanıtlamak için yüzlerce erken ergenlik dönemindeki çocukla unutulmaz bir IQ testi deneyi yapmıştır . Çocukların yarısına "Zekisin" (yetenek övgüsü), diğer yarısına "Çok sıkı çalıştın" (çaba övgüsü) denmiştir

. Ardından daha zor problemler verildiğinde, zekası övülen çocuklar yeni ve öğretici zorlukları reddetmiş, sabit zihniyetin tuzağına düşerek "Eğer başarısız olursam aptal olduğum ortaya çıkar" korkusu yaşamışlardır

. Çabası övülenlerin ise %90'ı yeni zorlukları sevinçle kabul etmiştir . Zekası övülenler zorluklarla karşılaştıktan sonra ilk başladıkları kolay testlerde bile çok kötü performans sergilerken, çabası övülenler daha da iyi performans göstermiştir . En dehşet verici olanı ise şudur: Çocuklara puanlarını başka okuldaki çocuklara yazmaları istendiğinde, zekası övülen çocukların %40'ı puanları hakkında yalan söylemiş (notlarını yüksek göstermiş) iken, çabası övülenlerde böyle bir şey yaşanmamıştır

. Yani çocuklara "Sen zekisin" demek, onları yalancı ve başarısızlıktan ölesiye korkan kırılgan bireyler yapmıştır

. Richard Rodgers'ın torunu ve müzikal tiyatronun "dahisi" olarak görülen Adam Guettel, bu "yetenek ve potansiyel" övgülerinin altında nasıl ezildiğini çok iyi özetler . Parmaklarını kanayana kadar ısıran, uyuşturucu sorunlarıyla boğuşan Guettel şöyle diyor: "Benim ailemde iyi olmak, başarısız olmak demektir... Başarısızlık olmayan tek şey muhteşem olmaktır" . Potansiyelinin ağırlığı altında bir "Büyük Adam" olmak zorunda hissetmek onun sanattan aldığı zevki öldürmüştür . Bu tuzağı fark eden 49 yaşındaki Üstün Zekalı Çocuklar Derneği üyesi Seth Abrams da Dweck'e yazdığı mektupta, bir ömür boyu "potansiyelini" kanıtlama baskısı yüzünden nasıl çaba harcamaktan kaçındığını itiraf etmiştir . Negatif Etiketlerin Yıkıcı Gücü Peki ya negatif etiketler? Dweck lisedeyken cebir ve geometride 99 alan, hatta Hava Kuvvetleri'nin görsel-uzamsal yetenek testlerinde erkekleri bile geride bırakıp askere alma broşürleri alan bir matematik dahisiydi . Taa ki Bay Hellman adında kızların matematik yapamayacağına inanan bir öğretmene denk gelene kadar . Bay Hellman'ın bu negatif inancı Dweck'e işlemiş ve Dweck matematiği bir daha dönmemek üzere bırakmıştır

. Claude Steele ve Joshua Aronson'ın araştırmaları, sadece cinsiyetinizi veya ırkınızı belirten bir kutucuğu işaretlemenin bile zihninizde bir klişeyi (stereotype) tetikleyerek sınav notunuzu dramatik şekilde düşürebileceğini kanıtlamıştır . Zihniniz bilinçdışı bir şekilde o klişeyi onaylama korkusuyla dolar ve sınav için gereken zihinsel enerjiyi tüketir . Ancak bu klişe tehdidi (stereotype threat) en çok sabit zihniyetli insanları vurur, çünkü onlar niteliklerin kalıcı olduğuna ve klişelerin onların kaderi olduğuna inanırlar

. Gelişim zihniyeti ise "Geri kalmışsam daha çok çalışırım" diyerek stereotipin zehrini akıtır . Bunu Afrikalı Amerikalı öğrencilerin Harvard eğitimli (ve kibirli) beyaz profesör Edward Caldwell III'ten kompozisyonları için aldıkları eleştirilerde çok net görebiliriz

. Sabit zihniyetli öğrenciler eleştiriyi tamamen kişisel ve ırksal bir saldırı ("kibirli bir pislik", "kasıtlı olarak beni karalıyor") olarak algılayıp öğrenmeyi reddederken; gelişim zihniyetli öğrenciler adamın kibirli olduğunu fark etseler bile "Onun eleştirileri adil, ondan çok şey öğreneceğim" diyerek bu profesörü kendi eğitim hedefleri için bir araç olarak kullanmışlardır

. Gelişim zihniyeti, kadınların matematik sınıflarında "Acaba buraya ait miyim?" hissini bile korumalarını sağlarken, sabit zihniyetli kadınlar hocalarının ufacık bir küçümsemesiyle ("iyi tahmindi") bile yıkılıp o alandan kaçarlar

. Başkalarının Fikrine Fazla Güvenmek Kadınların başkalarının fikirlerine olan bu aşırı güveni toplumumuzun bir ürünüdür . Kız çocukları küçükken hep mükemmel, şirin ve uslu oldukları için sürekli övülürler ve bu yüzden dışarıdan gelen yargılara %100 güvenirler . Dweck, Hawaii'de bir eczane sırasında yanlışlıkla birilerinin önüne geçtiği için iki kadının yüzüne karşı "Sen terbiyesiz bir insansın!" diye bağırmasını haftalarca atlatamadığını anlatır

. Oysa erkek çocuklar yaramazlıkları yüzünden kızlardan sekiz kat daha fazla eleştiri alır, birbirlerine sürekli "moron, pasaklı" derler ve bu yüzden eleştiriyi çok takmazlar . Dünyanın en saygın nörocerrahlarından Frances Conley bile ameliyatta erkek meslektaşlarından birinin ona küçümseyerek "tatlım (honey)" demesi üzerine, "Acaba gerçekten bu ameliyatı yapacak kadar yetenekli miyim?" diyerek kendi potansiyelinden şüphe etmiştir . Julie Lynch adlı teknoloji dahisi genç bir kız da, sadece öğretmeni kodlamadaki kısayolunu beğenmediği için bilişim sektörünü tamamen bırakmıştır

. Bütün bu örnekler, zihniyetin bizi çevremizdeki etiketlere karşı ne kadar kırılgan (veya dirençli) yaptığını gösterir

. Ama işler yolunda gittiğinde neler başarabileceğimizi bir düşünelim. Polgar ailesi, "doğuştan yetenek" kavramına inanmayan ve satranç başarısının %99'unun sıkı çalışmak olduğuna inanan babaları sayesinde, tarihin en büyük üç kadın satranç oyuncusunu (aralarında tarihin en iyisi kabul edilen Judit Polgar da vardır) yetiştirmiştir . Dweck'in matematik dahisi iki kızı olan bir meslektaşı da gelişim zihniyetini hayatının her alanına öyle uygulamıştı ki, Dweck bekarken ona "Partner bulmak için planın ne?" diye sormuş, "Sadece bekle" yanıtını alınca da şok içinde "İşlerinin kendi kendine hallolmasını beklemiyorsan bunu neden bekliyorsun?" demiştir . Kısacası bu kaynaklar gösteriyor ki, ister akademik alanda ister sanatta, gelişim zihniyeti insanların kafalarındaki o sınırlayıcı duvarları yıkar ve kendilerini başkalarının yargılarına teslim etmelerini engeller . Bu bölümün özü: İnsanların okuldaki, sanattaki ve hayattaki olağanüstü başarıları, "doğuştan gelen sihirli bir yeteneğin" değil; gelişim zihniyetinin beslediği inanılmaz bir çabanın, motivasyonun ve doğru stratejilerin ürünüdür. Eğer çocuklarımızın başarılı ve dayanıklı olmasını istiyorsak, onların zekalarını ("Sen ne kadar zekisin") övmek yerine, zorluklar karşısındaki süreçlerini ve çabalarını övmeliyiz; aksi takdirde onları başkalarının negatif etiketlerine ve onaylarına bağımlı, başarısızlıktan ölesiye korkan bireylere dönüştürürüz.

Harika! Şimdi kitabın en çarpıcı ve gerçek hayattaki etkilerini en net gördüğümüz iki alanına, spor ve iş dünyasına derinlemesine bir dalış yapıyoruz. Görevimiz bu iki bölümün ruhunu, hikayelerini ve yazarın argüman zincirini hiçbir fikri atlamadan, seninle kahve içip sohbet ediyormuşuz gibi akıcı ama bir o kadar da ciddiyetle yeniden inşa etmek. Hazırsan başlayalım.

Bölüm 4: Spor: Bir Şampiyonun Zihniyeti

Spor dünyasında herkes yeteneğe tapar, özellikle de uzmanlar. Hatta "doğuştan yetenekli" (a natural) kavramı tam olarak buradan, spordan gelir. Hiç çaba sarf etmeden bir sporcu gibi görünen, öyle hareket eden ve öyle olan insanlardan bahsederiz. İzci (scout) denen yetenek avcıları ve koçlar sadece bu "doğuştan yetenekleri" ararlar ve takımlar onları kapmak için akıl almaz paralar dökerler. Peki bu inanç ne kadar doğru? Al sana Billy Beane'in hikayesi. Herkes onun bir sonraki Babe Ruth olduğunda hemfikirdi. Lisedeyken basketbol takımının en skorer oyuncusu, futbol takımının oyun kurucusu (quarterback) ve beyzbol takımının en iyi vurucusuydu. Yeteneği o kadar gerçekti ki, kimse ondan şüphe etmiyordu. Ancak Billy Beane'de eksik olan tek bir şey vardı: Bir şampiyonun zihniyeti. İşler ters gittiğinde, Beane bir şeyleri kırmak için aranmaya başlardı. Başarısız olmayı sevmiyordu demek hafif kalır; o, başarısızlığın nasıl bir şey olduğunu bile bilmiyordu. Minor liglerden majör liglere çıkarken işler sarpa sardı. Sopayı her eline alışında (at-bat) bu onun için bir kabusa, bir aşağılanma fırsatına dönüştü. "Sıfır hata" ile oynaması gerektiğine öylesine inanmıştı ki, bu sabit zihniyet (fixed mindset) onu devasa yeteneğinin içine hapsetti. "Doğuştan yetenekli" biri neden çaba harcasındı ki? Çaba, yeteneksizler içindi! Neyse ki Beane, yıllar sonra bir yönetici olarak zihniyeti değiştiğinde, oyunculuğunda yapamadığı sıçramayı Oakland Athletics takımının efsanevi genel menajeri olarak (Moneyball hikayesi) yaptı ve yeteneği değil, süreci ve zihniyeti satın alarak tarih yazdı. Fiziksel Özellikler ve "Doğuştan Yetenek" Yanılgısı Spor fizikseldir. Boy, yapı, çeviklik gözle görülür şeylerdir. Bu yüzden fiziksel mükemmelliğin doğuştan geldiğine inanmak çok kolaydır. Ama tarihe şöyle bir bak; 1.60 boyundaki NBA oyuncusu Muggsy Bogues, tek kollu beyzbolcu Pete Gray, zarafetten tamamen yoksun ama gelmiş geçmiş en büyük golfçülerden Ben Hogan veya bacakları fena halde yanmış büyük koşucu Glenn Cunningham. Tüm bu efsaneler o "mükemmel" fiziksel kalıba uymuyordu. Muhammed Ali'yi ele alalım. Ali, boks uzmanlarının boksörleri tartmak için kullandığı o fiziksel ölçümlerin (yumruk büyüklüğü, göğüs genişliği vb.) hiçbirini geçememişti. O, "doğuştan yetenekli" değildi. Boksu da tamamen yanlış bir tarzda yapardı; çenesini açıkta bırakır, bir amatör gibi dövüşürdü. Karşısındaki Sonny Liston ise tam bir "doğuştan yetenek"ti. Boy, güç, tecrübe; hepsi Liston'daydı. İkisi maça çıkacağında Ali'nin kazanması o kadar imkansız görünüyordu ki, arena ancak yarı yarıya dolmuştu. Ama Ali'nin parlaklığı kaslarında değil, beynindeydi. Rakibini analiz etti. Liston'ın maç dışındaki röportajlarını okudu, onun zihninin nasıl çalıştığını çözdü ve onu yendi. Ali, Liston'ın kendisinin deli olduğuna inanmasını istedi ve bunu başardı. Ünlü bir boks menajerinin dediği gibi, "O bize tüm zaferlerin buradan (kafasına vurarak) geldiğini gösterdi, buradan (yumruklarını göstererek) değil." Ama biz ne yapıyoruz? Geriye dönüp baktığımızda Ali'nin harika bir fiziği olduğunu söyleyip onu da "doğuştan yetenekli" kategorisine tıkıştırıveriyoruz. Sıradan İnsanların Olağanüstüye Dönüşümü Hepimizin ezbere bildiği bir hikaye vardır: Michael Jordan lise takımından kesilmişti. Peki Jordan doğuştan bir deha mıydı? Hayır. O, spor tarihindeki en çalışkan atletti. Sabahın altısında okula gitmeden önce antrenman yapardı. Üniversitede savunmasını ve şutunu geliştirmek için durmaksızın çalıştı. Maç kaybettiklerinde saatlerce şut çalışırdı. Eski yardımcı koçu John Bach onu "dehasını sürekli olarak yükseltmek isteyen bir dahi" olarak tanımlar. Jordan'ın kendisi de şöyle der: "Zihinsel dayanıklılık ve yürek, sahip olabileceğiniz bazı fiziksel avantajlardan çok daha güçlüdür." Ya Babe Ruth? O koca göbekli, gece hayatını seven adamın sadece sahaya çıkıp zahmetsizce ev koşusu (home run) vurduğunu düşünürüz. Aslında kariyerinin başlarında oldukça tutarsız bir vurucuydu. Ancak kışları formda kalmak için spor salonunda inanılmaz bir disiplinle çalıştı ve atıcı (pitcher) olarak geçirdiği dönemde vuruş denemeleri yaparak büyük vuruşunu nasıl kontrol edeceğini öğrendi. Gelelim "dünyanın en hızlı kadını" Wilma Rudolph'a. Erken doğmuş, sürekli hasta bir çocuktu. Çocuk felci geçirmişti ve sol bacağı felçliydi. Sekiz yıl boyunca fizik tedavi gördü. Peki bu mucizevi fiziksel bir yetenek mi? Asla. O sadece "çok çalışan bir hanımefendi" olarak hatırlanmak istiyordu. Gelmiş geçmiş en büyük kadın atlet sayılan Jackie Joyner-Kersee de başlangıçta girdiği her yarışı sonuncu bitiriyordu. Sonra çalıştı, kazandı ve astım krizlerine, ağır diz sakatlıklarına rağmen rekorlar kırdı. Gördüğün gibi, şampiyonlar gökten zembille inmiş doğaüstü varlıklar değiller. Onlar, sınırlarını gelişim zihniyetiyle (growth mindset) aşan sıradan insanlar. Karakter ve Zihinsel Dayanıklılık Spor dünyasında yetenekten daha önemli bir kelime varsa o da "karakter"dir. Karakter, işler ters gittiğinde bile derinlere inip o gücü bulabilme yeteneğidir. 2003 Amerikan Ligi play-off'larında Boston Red Sox'ın dahi ama şımarık atıcısı Pedro Martinez'in başına gelenleri hatırla. Boston 85 yıllık laneti kırmak üzereydi, maçta öndelerdi. Ama Martinez üstünlüğünü kaybetmeye başlayınca ne yaptı? Zihinsel olarak çöktü. Rakip oyuncuya topla vurdu, antrenörü yere fırlattı. Billy Beane gibi, o da hayal kırıklığını tolere edemedi; zira sabit zihniyet, işler kötü gittiğinde bunu karakterine bir saldırı olarak görür ve savunmaya geçer. Bir yıl sonra Boston takımı bu "yıldız tribi" yapan oyuncuları gönderip, gerçekten takım olan karakterli oyuncularla şampiyon oldu. Buna karşılık Pete Sampras'ın Wimbledon'da geriye düştüğü anı veya Billie Jean King'in "Bir şampiyon işler kötü gittiğinde bile maçı çevirebilendir" diyerek kendi seviyesini yükseltmesini düşün. Şampiyonun aklı, kötü anlarda "Ben bittim" demek yerine, "Bunu nasıl çözerim?" diye sormaktır. Başarı, Başarısızlık ve Sürecin Kontrolü İki zihniyet için başarının ve başarısızlığın anlamı taban tabana zıttır. Gelişim zihniyeti için başarı, en iyisini yapmak ve öğrenmektir. Jackie Joyner-Kersee, "Benim için atletizmin neşesi hiçbir zaman kazanmakta yatmadı... Sonuçlardan ne kadar mutluysam, süreçten de o kadar mutluluk duyuyorum" der. Tiger Woods ve Mia Hamm için de aslolan, kazanmasalar bile ellerinden gelenin en iyisini yapmış olmanın gururudur. Ancak sabit zihniyet için başarı, başkalarından üstün olduğunu kanıtlamaktır. John McEnroe gibiler için sadece "bir numara olmak" önemlidir. McEnroe o kadar büyük bir egoya sahipti ki, kaybettiği her maç için bir bahane bulurdu: "Ateşim vardı, sırtım ağrıyordu, kameramanın kulaklığından ses geldi, çok sıcak, çok soğuk..." Suçu her zaman dışarıya atardı çünkü yenilgi, onun "özel" bir insan olduğu inancına vurulmuş bir darbeydi. Aynı McEnroe gibi sabit zihniyetli olan Sergio Garcia da işler kötü gittiğinde ayakkabısını suçlamış, sinirle onu fırlatmış ve tekmelemişti. Sabit zihniyetli sporcular sürecin kontrolünü almazlar. Kötü gittiklerinde sığınacakları bir mazeret ararlar. Oysa Michael Jordan ve Tiger Woods gibi gelişim zihniyetli sporcular, kariyerleri boyunca yaşlandıkça veya oyunları bozuldukça kendi oyunlarının kontrolünü ellerine alıp, stratejilerini tamamen baştan yaratmışlardır. Takım Oyunu ve "Yıldız" Hastalığı Basketbol efsanesi Michael Jordan'a göre, bir süperstarın yeteneği maçları kazanabilir, ancak şampiyonlukları takım çalışması kazanır. Oysa sabit zihniyetli atletler sadece yeteneklerini doğrulatmak isterler. Patrick Ewing gibi dev bir yetenek, takımın ihtiyacı olan rolde (power forward) oynamayı reddedip sadece "yıldız pozisyonu" (center) istediği için o muhteşem takım hiçbir zaman şampiyon olamadı. Ya da Keyshawn Johnson... Kendisini yıldız, takım arkadaşlarını ise "el feneri" olarak gören, "Topu alacak 1 numaralı adam değilsem size bir faydam dokunmaz" diyen bu oyuncu, elbette takımdan gönderildi. Kısacası, genç sporcuları dinlediğinizde onların zihniyetini duyabilirsiniz. Iciss Tillis gibi, babası gibi bir "hiç kimse" olmaktan korktuğu için stres altında ezilen ve potansiyelini gösteremeyenleri de duyarsınız; Candace Parker gibi, babasının "Ne kadar ekmek, o kadar köfte" (çaba eşittir sonuç) felsefesini benimseyip eksiklerini tek tek kapatan ve sonunda erkekleri bile yenen şampiyonları da. Bu bölümün özü: Spor dünyasındaki "doğuştan yetenek" inancı, sporcuların kriz anlarında zihinsel olarak çökmesine neden olan kocaman bir yalandır. Gerçek şampiyonlar, fiziksel üstünlükle değil; başarısızlıkları birer bilgi kaynağı olarak gören, süreci kontrol eden ve takım oyununu egosunun önünde tutan gelişim zihniyetli "karakterleri" sayesinde zirveye ulaşır ve orada kalırlar.

Bölüm 5: İş Dünyası: Zihniyet ve Liderlik

Gelelim iş dünyasına. 2001 yılında Enron'un iflası tüm dünyayı şoke ettiğinde herkes sordu: Bu muhteşem gelecek vaat eden şirket nasıl çöktü? Yolsuzluk muydu, beceriksizlik mi? Yazarımızın buna cevabı çok net: Zihniyetti. Malcolm Gladwell'in belirttiği gibi, Amerikan şirketleri "yetenek" kavramına takıntılı hale gelmişti. McKinsey gibi dev danışmanlık firmaları, "yetenek zihniyetinin" (talent mind-set) başarı için şart olduğunu, tıpkı sporda olduğu gibi iş dünyasında da "doğuştan yeteneklerin" büyük paralarla işe alınması gerektiğini savunuyordu. Enron da tam olarak bunu yaptı. Harika diplomalara sahip zeki insanları işe aldılar ve onlara devasa paralar ödediler. Peki sorun neydi? Sorun, yeteneğe bu kadar tapınmanın şirket içinde tam bir sabit zihniyet (fixed mindset) kültürü yaratmış olmasıydı. Enron çalışanları, "Ben bir dâhiyim" imajını korumak zorundaydılar. Hatalarını kabul edip düzeltebilecekleri bir ortam yoktu. Eğer bir yerde eksikseniz, bunu gidermek için kursa falan gitmezdiniz; çünkü bu yeteneksiz olduğunuzun ilanı olurdu. Gladwell'in dediği gibi, "Yatırımcıların önüne çıkıp yanlış yaptıklarını itiraf etmeyeceklerdi. Onun yerine yalan söylemeyi tercih ettiler." Büyüyen Organizasyonlar (Good to Great) Peki, başarısızlıkları yalanlarla örten sabit zihniyet şirketleri batırıyorsa, büyüyen şirketlerin sırrı ne? Jim Collins ve ekibi, sıradan şirketleri olağanüstü şirketlere dönüştüren liderleri araştırdıklarında, bu liderlerin hiçbirinin egosu tavan yapmış, karizmatik "dâhi" tipler olmadığını gördüler. Tam tersine, onlar; sürekli sorular soran, en acımasız gerçeklerle (hatalarla) yüzleşebilen ama sonunda başaracaklarına inanan, kendini geri planda tutan insanlardı. Örneğin Circuit City'yi ipten alıp zirveye taşıyan Alan Wurtzel, kendine "saban atı" diyor ve yönetim kurulunu etkilemek yerine onları öğrenmek için bir tartışma ortamı olarak (bir buldog gibi sorular sorarak) kullanıyordu. Bunu bilimsel olarak da test ettiler. Robert Wood ve Albert Bandura, yüksek lisans öğrencilerine sanal bir mobilya şirketi yönettirdiler. Bir gruba "Bu sizin doğuştan gelen yönetim yeteneğinizi ölçüyor" (sabit zihniyet) dediler. Diğer gruba ise "Bu beceriler pratikle gelişir" (gelişim zihniyeti) dediler. Tahmin et ne oldu? Sabit zihniyetli yöneticiler, işler zorlaştığında hatalarından ders alamayıp çöktüler. Gelişim zihniyeti olanlar ise stratejilerini değiştirip giderek daha üretken oldular. Büyük Egolu CEO'lar (CEO Hastalığı) Sabit zihniyetli liderler, diğer insanlardan üstün olduklarını sürekli kanıtlama ihtiyacı duyarlar. Jim Collins'in kitabındaki vasat kalan şirketlerin çoğunda, şirketin ölümünü hızlandıran "devasa bir kişisel ego" vardı. Bu liderler, harika bir yönetim ekibi kurmak yerine "bin yardımcısı olan bir dâhi" modelini benimsiyorlardı. Çünkü yanlarında kendileri kadar parlak kimseyi istemiyorlardı! Bu "süperstar CEO" kavramının öncülerinden biri Lee Iacocca'ydı. Iacocca, Ford'da çalışırken krallık fantezileri kuruyordu. "Kral Henry Ford ise, ben veliaht prenstim" diyordu. Ancak Henry Ford onu kovduğunda büyük bir şok yaşadı ve sırf ona kendini kanıtlamak, intikam almak ve itibarını kurtarmak için ölmekte olan Chrysler'ın başına geçti. Şirketi kurtardı ve "Ben bir kahramanım" dedi. Fakat sonra ne oldu? Sabit zihniyet devreye girdi. Şirketin geleceğine yatırım yapmak yerine (örneğin Japonların çıkardığı daha iyi arabalarla rekabet etmek yerine), Wall Street'i etkileyecek vitrin yatırımları yaptı. Onu eleştirenleri kovdu, Waldorf'taki lüks süitine milyonlar harcadı ve şirket tekrar batmanın eşiğine geldiğinde bahaneler üretip Japonları suçladı. Scott Paper ve Sunbeam şirketlerini "kurtaran" (!) Albert Dunlap (Nam-ı diğer Elektrikli Testere Al) da benzerdi. Binlerce çalışanı işten çıkarıp şirketleri kısa vadeli kârla satarak milyonlar kazandı ve "Ben bir süperstarım" diyerek övündü. Onun için çalışan memnuniyeti veya toplumsal sorumluluk diye bir şey yoktu. Ona göre iş demek, sadece para kazanmaktı; çünkü kendi değerini ölçeceği tek birim (hisse senedi fiyatı) buydu. Sunbeam'i satamadığında ve şirketi gerçekten "yönetmek" zorunda kaldığında ise, öğrenmek yerine yalan söylemeyi ve gelirleri şişirmeyi seçti ve sonunda kovuldu. Enron'un efsanevi liderleri Ken Lay ve Jeff Skilling de aynı sabit zihniyetin kurbanlarıydı. Ken Lay, kendini kral sanıyor ve şirketin asıl yükünü çekenlere tepeden bakıyordu. Jeff Skilling ise o kadar zeki olduğuna inanıyordu ki, bir fikri aklına getirmesinin bile şirkete kâr olarak yazılması gerektiğini düşünüyordu! Yanlış duymadın, "Benim deham kârdır" diyordu. İnsanları aşağılıyor, kimseyi dinlemiyor ve "kurşun geçirmez" olduklarına inanıyorlardı. AOL Time Warner fiyaskosunda da Steve Case ve Jerry Levin, batan bir şirketi birleşerek kurtarmak yerine, "Kredi kime gidecek?" diye kişisel güç savaşına girip şirketlerine 100 milyar dolar kaybettirdiler. Tüm bu sabit zihniyetli liderlerin ortak özelliği; eleştiriyi reddetmeleri, çalışanlarını kendi egolarını tatmin etmek için ezmeleri (örneğin uçan bir portakal suyu kutusunu çalışanının kafasına fırlatan Sunbeam-Oster CEO'su Paul Kazarian gibi) ve şirketin çıkarlarından çok kendi kusursuzluk imajlarını korumalarıydı. Bu durum, şirketlerde Grup Düşüncesi'ni (Groupthink) doğurur. Yani kimse kralın çıplak olduğunu söyleyemez; herkes onaylar, kimse eleştirmez. Gelişim Zihniyetli Liderler İş Başında Şimdi pencereleri açıp biraz temiz hava alalım. Gelişim zihniyetli liderlerin dünyasına girdiğinizde, şirket bir krallık değil, bir "büyüme motoru" haline gelir. General Electric'i (GE) dünyanın en değerli şirketi yapan Jack Welch'i ele alalım. Welch bir dâhi veya karizma abidesi gibi davranmadı. Fabrikalara inip işçileri dinledi. Otobiyografisinde "Ben" kelimesini kullanmaktan nefret ettiğini, her şeyin "Biz" olduğunu yazdı. Kendi içindeki sabit zihniyetle de savaştı. Genç bir mühendisken çatıyı uçuran bir kimyasal patlamaya neden olduğunda patronundan gördüğü anlayışlı tutum, ona yöneticiliğin "yargılamak değil, rehberlik etmek" olduğunu öğretti. Elitizmi yok etti; yöneticilerin hava attığı özel kulübü bir gönüllülük projesine dönüştürdü ve sadece "rakamları tutturan" ama takım arkadaşlarına eziyet eden acımasız yöneticileri kovdu. IBM'i uçurumun kenarından alan Lou Gerstner de aynı yoldan yürüdü. IBM, tam bir "biz kraliyet ailesiyiz" kibrine sahipti. Gerstner geldiğinde şirket içi politikaları bitirdi, şatafatlı yönetim komitesini dağıttı ve odağı tamamen "müşteriye hizmet etmeye" ve "takım çalışmasına" çevirdi. Keza Xerox'u kurtaran Anne Mulcahy, şirketin başına geçtiğinde işi bilmiyordu. Egosunu bir kenara bıraktı, eve koca koca klasörler götürüp her hafta sonu deli gibi ders çalıştı (Balance Sheet 101). Çalışanlara acı gerçekleri söyledi ama bunu şefkatle yaptı, onlarla omuz omuza çalıştı. Bu liderlerin hiçbiri "Ben dâhiyim" demedi. Çalışanlarının potansiyeline inandılar. "Bu bir yolculuk" dediler. Peki Ya Çalışanlar ve Kurum Kültürü? Bugün iş dünyası büyük bir tehlikeyle karşı karşıya. Sürekli zekâsı ve yeteneği övülerek büyütülmüş, her küçük adımında "harikasın" denmesine alışmış, eleştiri kaldıramayan bir nesil iş gücüne katıldı (The Praised Generation). Şirketler bu insanları motive etmek için sürekli günlük veya aylık primler vermek zorunda kalıyor. Çözüm, kurumların da gelişim zihniyetini benimsemesidir; yani çalışanları sırf zeki veya yetenekli oldukları için değil, inisiyatif aldıkları, zorluklarla mücadele ettikleri ve yeni şeyler öğrendikleri için övmek. Kurumsal eğitimler bile zihniyete bağlıdır. Heslin, VandeWalle ve Latham'ın çalışmasına göre, sabit zihniyetli yöneticiler çalışanlarına koçluk yapmazlar, çünkü insanların değişebileceğine inanmazlar. Ancak onlara gelişim zihniyeti (beynin nasıl değiştiği) öğretildiğinde, çalışanlarına çok daha fazla koçluk yapmaya ve gelişimi fark etmeye başlarlar. Son olarak, dev şirketlerde (Fortune 500) yapılan bir araştırma, bir şirketin tamamının zihniyeti olabileceğini gösterdi. "Dâhi kültürü"ne (sabit zihniyet) sahip şirketlerde çalışanlar birbirine güvenmiyor, hile yapıyor, sır saklıyor ve şirketten ayrılmak istiyordu. Ancak "Gelişim kültürü"ne sahip şirketlerde çalışanlar kuruma daha çok güveniyor, risk almaktan (yenilikçilikten) korkmuyor ve işi sahipleniyordu. Üstelik yöneticiler de bu çalışanlarda "geleceğin liderlerini" görüyordu! Bu bölümün özü: İş dünyasında sadece zekâya ve "doğuştan yeteneğe" tapınmak, liderleri hatalarını örtbas etmeye iten, şirketleri yalanlara ve iflasa sürükleyen (Enron gibi) yıkıcı bir sabit zihniyet yaratır. Gerçek ve kalıcı kurumsal başarı; şirketini kendi egosunun tatmin aracı olarak görmeyen, herkesin potansiyeline inanan, ekip çalışmasını teşvik edip eleştiriye açık olan gelişim zihniyetli liderlerin elinde yeşerir.

Harika, şimdi kitabın en hassas ve hayatımıza doğrudan dokunan iki büyük alanına, ilişkilerimize ve çocuklarımızı/öğrencilerimizi nasıl yetiştirdiğimize derinlemesine bir yolculuk yapıyoruz. Görevimiz, bu iki bölümü atlanmış hiçbir fikir, vaka veya anekdot bırakmadan, yazarın argüman zincirini takip ederek ve seninle karşılıklı oturup sohbet ediyormuşuz gibi samimi bir dille yeniden anlatmak. Çayını veya kahveni al, çünkü insan doğasının en derinlerine iniyoruz.

Bölüm 6: İlişkiler: Aşkta Zihniyetler (Relationships: Mindsets in Love (or Not))

Aşkın yolunun hiçbir zaman düz bir çizgi olmadığını hepimiz biliriz. Bu yol genellikle hayal kırıklıkları ve kalp kırıklıklarıyla doludur. Bazı insanlar bu deneyimlerin kendilerini yaralamasına ve gelecekteki ilişkilerini zehirlemesine izin verirken, diğerleri iyileşip yollarına devam edebilirler. Peki onları ayıran şey nedir? Carol Dweck bunu bulmak için yüzden fazla insandan yaşadıkları korkunç bir reddedilme hikayesini anlatmalarını ister. New York'a yeni taşınmış, çok yalnız hisseden Lydia'nın hikayesini dinleyelim. Lydia, Jack ile tanıştığında aralarında anında bir bağ oluşur, birlikte yaşamaya başlarlar. Lydia tüm hayatını onunla geçireceğini düşünürken, harika geçen iki yılın ardından bir gün eve gelir ve bir not bulur: "Ayrılmam lazım, beni bulmaya çalışma." Altında bir "sevgiler" bile yazmıyordur. Lydia yıllarca telefon her çaldığında o sanıp bekler. Her iki zihniyetten insanlar da buna benzer acı hikayeler anlattılar. Herkes reddedilebilir. Ancak farklı olan, bununla nasıl başa çıktıklarıydı. Sabit zihniyet (fixed mindset) taşıyan insanlar için reddedilmek, alınlarına basılmış kalıcı bir damgaydı: "SEVİLMEZ!" Ve buna verebilecekleri tek bir tepki vardı: İntikam. Acılarını iyileştirmek için bir formülleri olmadığı için, onlara acı vereni yaralamak istediler. Lydia, "Eğer elime bir fırsat geçerse ondan intikam alırım," diyordu. Çalışmadaki bir adam, "Giderken benim değerimi de yanında götürdü. Ona bunu nasıl ödeteceğimi düşünmediğim tek bir gün bile yok," demişti. Hatta Dweck'in sabit zihniyetli bir arkadaşı boşanması hakkında şöyle demişti: "Eğer benim mutlu olmamla onun sefil olması arasında bir seçim yapsaydım, kesinlikle onun sefil olmasını seçerdim." İntikamın tatlı olduğu efsanesini kesinlikle sabit zihniyetli biri uydurmuş olmalı! Ancak gelişim zihniyeti (growth mindset) taşıyan insanlar intikamla ilgilenmiyorlardı. Onlar için asıl amaç anlamak, affetmek ve yola devam etmekti. Acı çekmelerine rağmen bu olaydan bir şeyler öğrenmek istediler. Çalışmadaki bir adam, "Aşkın her şeyi fethedeceğini sanırdım ama artık iletişimin ne kadar önemli olduğunu biliyorum," diyerek gelecekteki ilişkileri için bir ders çıkarmıştı. Fransızların o meşhur sözünü hatırlayalım: Tout comprendre c'est tout pardonner (Her şeyi anlamak, her şeyi affetmektir). Gelişim zihniyetli bir kadının dediği gibi, "O beni incitti ama önümde yaşanacak koca bir hayat var ve geçmişte yaşayarak bunu mahvetmeyeceğim. Ona da iyi şanslar, bana da." Kuzen Cathy tam bir gelişim zihniyeti örneğidir. 23 yıllık evliliğinin ardından kocası onu terk eder, üstüne bir de kaza geçirip bacağını incitir. Bir cumartesi akşamı evde tek başına otururken kendine şöyle der: "Burada oturup kendime acıyarak kahrolmayacağım!" Bacağına rağmen kalkıp bir dansa gider ve orada gelecekteki kocasıyla tanışır. Veya muhteşem gelinliğiyle kiliseye gelip, yüzlerce davetlinin önünde damadın gelmeyeceğini öğrenen Nicole Contos'u düşünün. Sabit zihniyette olsa "aşağılanmış" hissedip saklanırdı. Ama o, küçük siyah bir elbise giyip kendi düğün partisine katıldı ve tek başına "I Will Survive" (Hayatta Kalacağım) şarkısında dans etti! O olayın onu "başarısız" olarak etiketlemesine izin vermedi. Birkaç yıl sonra aynı kilisede harika bir adamla evlendi. "Korkmadın mı?" diye sorulduğunda, "Hayır, onun orada olacağını biliyordum" dedi. Aşık Olan Zihniyetler ve "Sihir" Beklentisi Benjamin Bloom dünyaca ünlü piyanistleri, yüzücüleri, matematikçileri incelerken "ilişki becerisi yüksek" insanları inceleyememiştir, çünkü toplum olarak biz sosyal beceriyi ölçülebilir bir "yetenek" olarak görmeyiz. Biri ilişkilerde iyiyse ona "harika insan" veya "aralarında kimya var" der geçeriz. Daniel Goleman Duygusal Zeka (Emotional Intelligence) kitabıyla bunun öğrenilebilir bir beceri olduğunu gösterene kadar bu böyleydi. İlişkiler söz konusu olduğunda zihniyet oyununa üç yeni faktör girer: Siz, partneriniz ve ilişkinin kendisi. Sabit zihniyette bu üçünün de değişmez olduğuna inanılır. İdeal ilişki anında, mükemmel ve sonsuza dek süren bir uyumdur. Uyuyan Güzel'in bir öpücükle hayata dönmesi gibi sihirli olmalıdır. Peki bu inancın neresi kötü? İki büyük sorunu vardır:

1. Hata: Eğer Üzerinde Çalışmamız Gerekiyorsa, O İlişki "Kader" Değildir Sabit zihniyet, iyi şeylerin kendiliğinden olması gerektiğine inanır. Charlene, senfoni orkestrası çellisti Max ile tanıştığında her şey rüya gibiydi. Aynı yemekleri seviyor, insanları aynı şekilde analiz ediyorlardı. Ama zamanla Max'in huysuz tarafları ortaya çıktı. Sessizleşiyor, Charlene konuşmak istediğinde "Beni yalnız bırak" diyordu. İkisi de bu sorun üzerinde çalışmayı reddettiler çünkü eğer doğru ilişki olsaydı, bu kadar çabalamaları gerekmezdi. Ayrıldılar. Ünlü psikiyatrist Aaron Beck, bir ilişki için en yıkıcı inancın "Üzerinde çalışmamız gerekiyorsa, ilişkimizde ciddi bir sorun var demektir" inancı olduğunu söyler. Tıpkı dahi bir öğrencinin "çalışmayı" yeteneksizlik sayması gibi, sabit zihniyetli çiftler de "çabalamayı" uyumsuzluk sayarlar. Bunun bir parçası da Zihin Okuma (Mind Reading) yanılgısıdır. Sabit zihniyet "Biz bir bütünüz, o benim neye ihtiyacım olduğunu bilmeli" der. Terapist Elayne Savage'ın danışanları Tom ve Lucy'yi ele alalım. Tom bir gün Lucy'ye "İlişkimizde bir dengesizlik var" der. Lucy hemen zihnini okur (!) ve "Demek ki beni daha az seviyor" diyerek ayrılmayı düşünür. Neyse ki terapide bunu sorar ve Tom'un aslında ilişkiyi bir sonraki "seviyeye" (daha ciddi bir aşamaya) taşımak için müzikal bir terim (dengesizlik/akor) kullandığı ortaya çıkar! Dweck de kocasıyla ilk zamanlarında kanepede otururken kocasının "Biraz daha boşluğa (space) ihtiyacım var" demesiyle dehşete düşmüştür. "Ayrılmak mı istiyor?" diye düşünürken korkarak "Ne demek istiyorsun?" diye sorar. Kocası, "Biraz yana kayar mısın, sığamıyorum" der! Aynı zamanda Her Konuda Anlaşma (Agreeing on Everything) yanılgısı da vardır. Raymond Knee'nin araştırması, sabit zihniyetli çiftlerin ufacık bir fikir ayrılığında bile düşmanlaştıklarını gösterir. Üniversiteden yeni mezun Michael ve Robin evlenecektir. Michael, bohem bir "aşk yuvası" olan o harabe Greenwich Village dairesini tuttuğunda Robin deliye döner. Çünkü Robin tüm hayatını o döküntü evlerde geçirmiştir ve evliliğin banliyöde güzel bir ev ve araba demek olduğuna inanıyordur. Veya Janet ile Phil'i düşünün. Phil yeni evinde arkadaşlarına bir parti vermek ister, Janet (us) "birlikte yapalım" diyerek yemekleri hazırlar. Ama parti başlayınca Phil bir "misafir" gibi davranıp tüm işi Janet'e bırakır. Janet onun "erkek/koca" hakları varsayımına o kadar sinirlenir ki, onunla konuşmak yerine o da işi bırakıp partide misafir gibi takılarak ona bir "ders" verir. Oysa gelişim zihniyeti, hiçbir ilişkinin sorunsuz olmayacağını ve beklentilerin açıkça konuşularak "sonsuza dek mutlu çalıştılar" (worked happily ever after) noktasına gelinebileceğini bilir.
2. Hata: Sorunlar, Partnerin "Karakter Kusuru"dur Sabit zihniyet, sorun çıktığında suçu partnerin derin ve değişmez bir karakter kusuruna atar. Ve bu kusuru bir kez gördüklerinde ondan tiksinirler. Yvonne'un kocası Charlie, karısının gizemli telefonlarını ve kız kıza çıkılan gecelerini bir "aşama" olarak görmezden geliyordu. Çünkü gerçekle (aldatılmayla) yüzleşirse sabit zihniyeti ona üç seçenek sunacaktı: Ya karısı kötü biriydi, ya kendisi kötü biriydi ve onu kaçırmıştı, ya da ilişkileri temelden kusurluydu. Buna dayanamazdı. Oysa gelişim zihniyeti "Beni çantada keklik sanma, ilgiye ihtiyacım var" mesajını duyar ve ilişkiyi tamir etmeye (veya sağlıklı bitirmeye) çalışırdı. Penelope'nin "mükemmel" adamları bulup sonra onları çöpe atması da bundandır. Biri ucuz bir hediye aldı, diğeri yemeğe ketçap sıktı (ve beyaz ayakkabı giydi!), bir diğeri telefonda çok konuştu diye onları terk eder. Dweck, kendi evliliğinde ucuz hediye kuralını şöyle çözmüştür: "Ben paragöz değilim ama hediye önemlidir. Yılda bir günümüz var, ben sana hediye seçmek için çok uğraşacağım ve senden de aynısını bekliyorum." Penelope ise kusursuz adamı arıyordu. Oysa uzman Daniel Wile'ın dediği gibi: Bir partner seçmek, bir dizi sorun seçmektir. Sorunsuz aday yoktur. Bir de "Kusurlar Havada Uçuşuyor" (The Flaws Fly) durumu vardır. Wile'ın danışanları Brenda ve Jack eve döner. Brenda ofisteki bir detayı anlata anlata bitiremez. Amacı böbürlenmemek için işin detayına girmektir. Jack sıkıntıdan patlar ama kibar olmak için susar. Brenda sıkıldığını anlayıp daha da detay anlatır. İkisi de zihinlerinde etiketleri yapıştırır: "Brenda çok sıkıcı!" "Jack çok bencil!" Oysa Jack sadece "Hayatım çok detaya girdin, ana fikri kaçırdım, neden bu kadar heyecanlısın onu anlatsana" diyebilirdi. Veya Aaron Beck'in hastaları Ted ve Karen. Ted (ciddi adam) ve Karen (neşe dolu kadın) zıt kutuplar olarak birbirini çeker. Sonra sorunlar başlar. Ted, Karen'i "sorumsuz bir havaifişek", Karen ise Ted'i "yargılayıcı bir tiran" olarak etiketler. Neyse ki Ted bir gün eve gelip dağınık evi gördüğünde "Olgun bir insan ne yapardı?" diye sorup evi temizlemeye başlayarak yargılamayı bırakır ve evliliği kurtarır. Hatta Bill ve Hillary Clinton'ı düşünün. Bill yalan söylediğinde Hillary eğer onu "değişmez bir yalancı" (sabit zihniyet) olarak görseydi onu asla affedemezdi. Ancak Bill haftada bir tam gün danışmanlık alıp, alkolik bir ailenin çocuğu olarak geliştirdiği o "çifte yaşam" (dual life) savunma mekanizmasını çözmeye çalıştığında (gelişim zihniyeti), Hillary onu çabalayan biri olarak görüp affedebilmiştir. Partneri Düşman İlan Etmek ve İlişkilerde Rekabet Neden sorun çıkınca partneri suçlarız? Çünkü başarısızlığı kendi karakterimize yediremeyiz. Dweck ve kocası suçlama ihtiyacını aşmak için "Maurice" adında hayali bir üçüncü kişi yaratmış ve ne zaman bir tartışma çıksa suçu zavallı Maurice'e atarak (sabit zihniyet refleksini) ehlileştirmişlerdir. Dweck'in annesiyle olan ilişkisi de böyledir. Annesi ona sevgi göstermemiştir. Dweck yıllarca onu suçlayarak kendini korumuştur. Ama sonra "İlişkinin yarısı benim" diyerek adım atar. O adım, yıllar sonra felç geçiren annesinin "Bizim ne olduğunu bilmediğimiz sevgiyi sen bize öğrettin" itirafına ve aralarında harika bir bağın oluşmasına yol açar. Ayrıca partnerle rekabet de sabit zihniyetin zehridir. Susan'ın sevgilisi Martin, bir konferansta taksicinin ve otel personelinin Susan'ı övmesine dayanamayıp surat asmıştır. Veya Cynthia; aktör kocası varken oyunculuğa soyunup ondan daha iyi oynamış, müzisyen/aşçı kocası varken ondan daha iyi piyano çalıp harika yemekler yaparak her iki adamı da ilişkiden kaçırtmıştır. Gelişim zihniyetinde amaç, partnerini gölgede bırakmak değil, onun gelişimini (James'in şirketi kurması, Laura'nın kitap yazması gibi) desteklemektir. Evlilik bir "Extreme Makeover" (baştan yaratma) programı değil, potansiyel geliştirme ortaklığıdır. Arkadaşlık: Sen Alttaysan Ben İyi Hissederim Arkadaşlıklar da bizi geliştirmelidir. Ancak Sheri Levy'nin araştırması, sabit zihniyetli ergen erkeklerin "Kızlar matematikte kötüdür" gibi klişelere katıldıkça özgüvenlerinin (self-esteem) arttığını göstermiştir. Yani "Başkası ne kadar düşükse, ben o kadar yüksekteyim." Dweck'in bilge bir arkadaşı şöyle der: "Herkesin kusuru vardır, ama bana kendimi kötü hissettiren insanlara asla tahammül etmem." Dweck'in 50. yaş gününde, arkadaşının kız kardeşi çıkıp sözde onu övmek için "Cinsel iştahı o kadar büyüktür ki neyse ki genç bir adamla evlendi de adam bunu kaldırabiliyor" diyerek onu herkesin önünde küçültmüştür. Dweck bir gece rüyasında, evine girip en değerli eşyalarını çalan bir hırsız görür. Uyandığında hırsızın kim olduğunu anlar: Ondan sürekli iş yardımı isteyen ama "Sen asla benim kadar yaratıcı olamazsın" diyerek onu aşağılayan bir "arkadaş"tır. Dweck rüyadan sonra ona sınır çizer. Kendisi de geçmişte trende tanıştığı harika bir iş adamını, sırf "Benimle bu kadar ilgileniyor, demek ki ben harikayım" hissini yaşamak için bir "ayna" olarak kullandığını itiraf eder. Unutmayın, gerçek dostlar sadece kötü gününüzde değil, iyi bir şey (terfi, güzel bir aşk) başardığınızda da yanınızda olup bunu kutlayabilenlerdir. Utangaçlık (Shyness): Yargılanma Korkusu Jennifer Beer'in yüzlerce utangaç insanla yaptığı çalışma inanılmazdır. Sabit zihniyetli insanlar utangaç olmaya çok daha yatkındır çünkü sürekli yargılanmaktan korkarlar. Deneyde, birbirini tanımayan insanlar bir araya getirilir. İlk beş dakika her iki zihniyetin utangaçları da gergindir. Ancak beş dakika sonra gelişim zihniyetli utangaçlar bu durumu bir "öğrenme ve tanışma fırsatı" olarak görüp açılırlar ve utangaç olmayan insanlar kadar harika bir sohbet çıkarırlar. Sabit zihniyetli utangaçlar ise hata yapma korkusuyla göz temasından kaçınmaya ve donup kalmaya devam ederler. Psikiyatrist Scott Wetzler'in hastası George gibi... George kafede çok beğendiği Jean onunla flört ettiğinde o kadar panikler ki (cool görünememe korkusuyla), "Buraya oturman benim için fark etmez" diyerek kızı kaçırır. Ancak gelişim zihniyetini öğrenince Jean'den özür diler ve onu yemeğe çıkararak duvarlarını yıkar. Zorbalar ve Kurbanlar: Yeniden İntikam Gelelim okullardaki zorbalığa. Zorbalık (bullying) tamamen "yargılamak" ve "statü kazanmak"la ilgilidir. Zorba (sabit zihniyet), başkalarını ezerek kendi değerini yükseltir. Columbine lisesi katliamcılarından Eric Harris, göğüs deformitesi olan kısa boylu bir inek (geek) öğrenci olarak zorbaların (sporcuların vs.) en büyük hedefiydi. Yemekleri yere dökülür, kilitli dolaplara itilirdi. Dweck'in 8. sınıf öğrencileriyle yaptığı deney, zorbalığa uğrayan sabit zihniyetli çocukların bunu bir "hiçkimse" (nobody) olmak şeklinde kişisel algıladıklarını ve tek amaçlarının yüzlerini parçalamak veya onları ezmek gibi "şiddetli bir intikam" olduğunu gösterdi. Columbine'da olan da buydu. Oysa gelişim zihniyetli kurbanlar zorbalığı kendi kusurları olarak değil, zorbanın kendi psikolojik veya ev problemleri olarak görüyor ve onları eğitmeyi, hatta affetmeyi amaçlıyorlardı. Eric Harris'in okul arkadaşı Brooks Brown da zorbalığa uğramıştı ama o intikamı seçmedi. Gelişim zihniyetine sahipti. Hatta yıllar önce tartıştığı Eric'e son sene "Ben çok değiştim, umarım sen de değişmişsindir, barışalım" diyecek kadar büyüktü. Katliamdan sonra Michael Moore'un Bowling for Columbine belgeselinde çalıştı ve zorbalığa uğrayan çocuklara intikamın değil, aklın çözüm olduğunu öğreten bir web sitesi kurdu. Peki okul ne yapabilir? Stan Davis (Dan Olweus'un çalışmalarına dayanarak) okullarda zorbalığı %93 oranında azaltan bir program kurdu. Kilolu ve "sulu göz" Darla o kadar dışlanıyordu ki, program sayesinde yıllar sonra ortaokula geçtiğinde eski zorbaları bile onu koruyan arkadaşlarına dönüştü! Davis bunu yaparken zorbanın karakterini asla yargılamadı. "Sen kötü bir çocuksun" demek yerine, "Bugün kavgaya karışmadığını fark ettim, insanlarla iyi geçinmek için çabalıyorsun" diyerek "süreci ve çabayı" övdü. Efsanevi çocuk psikoloğu Haim Ginott da 8 yaşındaki bir zorbaya, "Andy'nin sınıfımızda dışlandığını görüyorum. Senin liderlik vasıfların var, bana Andy'ye yardım etmek için tavsiyeler yazar mısın?" diyerek zorbaya yepyeni, gelişim odaklı bir rol biçmişti. Bu bölümün özü: İlişkilerde sabit zihniyet, partnerinizi veya ilişkinizi değişmez bir şekilde yargılayarak sizi rekabete, suçlamaya ve intikama sürükler. Gelişim zihniyeti ise çatışmaları, iletişim hatalarını ve utangaçlığı kişisel birer etiket değil, aşılması gereken engeller olarak görür ve hem sizin hem de partnerinizin potansiyeline ulaşmasını sağlayacak bir "öğrenme ve yardım etme" ortaklığı kurar. Bölüm 7: Ebeveynler, Öğretmenler ve Koçlar: Zihniyetler Nereden Gelir? (Parents, Teachers, and Coaches: Where Do Mindsets Come From?) Hiçbir ebeveyn sabah kalkıp "Bugün çocuğumun motivasyonunu nasıl yok edebilirim, çabasını nasıl baltalayabilirim?" demez. Her ebeveyn çocuğunun en başarılı, en harika olmasını ister. Ancak ağzımızdan çıkan her kelime ve davranış çocuklarımıza bir mesaj gönderir. Bu mesaj ya "Senin kalıcı özelliklerin var ve ben bunları yargılıyorum" (sabit zihniyet) ya da "Sen gelişen bir insansın ve ben senin gelişimine destek oluyorum" (gelişim zihniyeti) şeklindedir. Çocuklar bu mesajlara karşı inanılmaz derecede hassastır. 1950'lerin dahi çocuk eğitimcisi Haim Ginott'un 5 yaşındaki Bruce hikayesini düşünün. Bruce yeni anaokuluna annesiyle gelir. Duvardaki resimlere bakıp "Bu çirkin resimleri kim yaptı?" der. Annesi hemen savunmaya geçer: "Resimlere çirkin demek hiç hoş değil!" Ama öğretmen Bruce'un ne sorduğunu anlamıştır: Burada kötü resim yapan çocuklara ne olur? Yargılanırlar mı? Öğretmen, "Burada güzel resim yapmak zorunda değilsin, istersen kızgın resimler de yapabilirsin" der. Bruce rahatlar. Sonra kırık bir itfaiye arabası bulur: "Bunu kim kırdı?" Anne yine atılır: "Kim kırarsa kırsın, sen kimseyi tanımıyorsun ki!" Öğretmen yine araya girer: Burada oyuncak kıran çocuklara ne olur? "Oyuncaklar oynamak içindir, bazen kırılabilirler, olur böyle şeyler." Bruce annesine el sallar ve içeri girer. Burası yargılanacağı bir yer değildir. Dweck bunu, Fransa tatilinde insanların onlara iyi davranmasını bir "sınavı geçmiş olmak" gibi hissederken, İtalya'ya geçtiklerinde "Burada sınav yok!" diyerek rahatlayıp ağlamasına benzetir. Başarı ve Başarısızlık Mesajları: Zekayı Övmenin Tehlikesi "Bunu ne çabuk öğrendin, çok zekisin!" "Bu çizime bak, yeni Picasso musun nesin!" "Hiç çalışmadan A aldın, harikasın!" Ebeveynlerin %80'i çocukların özgüvenini artırmak için bu tür övgülerin şart olduğuna inanır. Ama çocukların duyduğu gizli mesaj şudur: Eğer çabuk öğrenemezsem demek ki zeki değilim. Zor bir şey çizersem Picasso olmadığım anlaşılır. Çalışırsam benim harika olduğumu düşünmezler. Dweck bunu yüzlerce çocukla yaptığı 7 farklı deneyle kanıtlamıştır: Çocukların zekasını övmek onların motivasyonunu ve performansını yok eder! Çocuklar zekalarının övülmesini severler ama ufacık bir zorlukla karşılaştıklarında özgüvenleri darmadağın olur. Columbia Üniversitesindeki bir öğrencisinin itiraf ettiği gibi: "Zekam yüzünden övüldükçe zor görevlerden kaçar oldum. En ufak bir başarısızlık karakterime bir saldırı gibi hissettirdi." Hatta Dweck bile kocası David çok zor bir soruyu çözdüğünde ağzından "Sen bir dahisin!" sözünü kaçırmış, sonra dehşetle ağzını kapatınca kocası gülerek "Yani farklı stratejiler arayıp pes etmediğim için beni övüyorsun biliyorum" diyerek onu kurtarmıştır! Bunun yerine Süreci ve Büyümeyi (Process and Growth) övmeliyiz. "Bu sınava çok iyi çalışmışsın, notlarını tekrar etmişsin ve sonuç kendini gösteriyor!" veya "Bu matematik probleminde farklı yollar denemeni ve sonunda doğru olanı bulmanı çok sevdim!" Peki ya çocuk çok kolay bir şeyi şipşak yaparsa? "Vay canına, çok hızlı yaptın" demek "hızı ve mükemmelliği" (öğrenmenin düşmanlarını) yüceltmektir. Bunun yerine, "Hata ettim, bu senin için çok kolaymış ve zamanını boşa harcadım. Özür dilerim. Hadi şimdi senden gerçekten bir şeyler öğrenebileceğin zor bir görev bulalım!" demeliyiz. Lütfen çocuklara "zekisin" dediğiniz deneyin sonucunu hatırlayın: Zekası övülen çocukların %40'ı kendi test puanları hakkında YALAN söylemişti (puanlarını yüksek göstermişlerdi). Zeka övgüsü sıradan çocukları başarısızlıktan ölesiye korkan yalancılara dönüştürmüştü. Peki ya çocuklar sınav öncesi gerginse? Kristina'nın ailesi "Senin ne kadar zeki olduğunu biliyoruz, yaparsın!" diyerek stresi daha da artırıyor, kızı paniğe sokuyordu. Bunun yerine, "Sınavlar insanın bilgisini gösteremediği garip şeylerdir. Biz senin notunla değil, öğrenmenle ilgileniyoruz ve bu konuda ne kadar çabaladığını çok iyi biliyoruz" demek onu rahatlatırdı. Ya başarısızlık anında ne yapacağız? 9 yaşındaki Elizabeth ilk jimnastik yarışmasında dereceye giremez ve perişan olur. Ebeveynler ne yapmalıdır? "Bence en iyisi sendin" (Sahte ve yalan). "Hakkını yediler" (Suçu başkasına atmak). "Jimnastik o kadar da önemli değil" (Değerini düşürmek). "Yeteneklisin, bir dahakine kesin kazanırsın" (Tehlikeli! Yetenek tek başına nasıl kazandırsın?). "Kazanmayı henüz hak etmedin." (İşte doğru olan bu!) Babası tam olarak bunu yapmıştır: "Hayal kırıklığını anlıyorum ama henüz kazanmayı hak etmedin. Oradaki kızlar senden çok daha uzun süredir ve çok daha fazla çalışıyorlar. Eğer gerçekten istiyorsan, sen de onlar kadar çalışmalısın." Elizabeth o gün antrenmanlarına sarılır ve bir sonraki yarışmada 80 kız arasından şampiyon olup 5 kurdele ve dev bir kupa kazanır. Gerçekçi ve gelişim odaklı eleştiri (constructive criticism) çocuğun eksiğini yüzüne vurmak değil, ona bir çözüm yolu (process) sunmaktır. Çocuğun ödevini baştan savma yaptığını gören bir baba "Sen aptal mısın yoksa sorumsuz musun?" demek yerine "Bu ödevi böyle eksik bırakman beni üzüyor. Sence bunu daha iyi öğrenmenin bir yolu var mı?" demelidir. Tıpkı Ginott'un hikayesinde çivileri yere döktüğünde "Çok sakarım" diyen Philip'e babasının "Çiviler dökülünce öyle demeyiz, 'Çiviler döküldü, hadi toplayalım' deriz" demesi gibi. Çocuklar bu mesajları çok erken kaparlar ve aktarırlar (Children pass on the messages). İkinci sınıf çocuklarına matematikte zorlanan birine ne tavsiye verecekleri sorulduğunda, gelişim zihniyetli olan "Tekrar oku, düşün, öğretmene sor" derken sabit zihniyetli olan "Senin için üzgünüm" der. Hatta bebekler bile bunu kapar. Mary Main ve Carol George'un çalışmasında istismara uğrayan (ağladığı için ailesi tarafından yargılanan ve dövülen) bebeklerin kreşte ağlayan diğer bebeklere sempati duymak yerine gidip onlara saldırdığı (çünkü ağlamanın yargılanacak bir suç olduğunu öğrendikleri) görülmüştür! Disiplin bir yargılama mı yoksa öğretme midir? 16 yaşındaki Alyssa eve gelip ailesine "Arkadaşlarımla alkolü denemek için evde bir 'kokteyl partisi' verebilir miyim?" der. Ebeveynleri öfkeyle bağırıp "Sen nasıl bir kızsın!" diyerek onu yargılamazlar. Alyssa'nın aslında güvenli bir ortamda, arabaya alkollü binmek zorunda kalmadan bu merakını gidermek istediğini anlarlar ve konuyu tartışırlar. Disiplin, çocuğu karakterinden ötürü yargılamak değil, ona kendi etik kararlarını almayı öğretmektir. Ölüm Kalım Meselesi Olarak Zihniyetler ve Ebeveyn İdealleri Bazen ebeveynler "en iyisini" o kadar kötü bir yolla isterler ki çocuklarını ezerler. Columbia'daki öğrenci Sandy, ailesi onu sadece "Harvard'a girerse" değerli göreceği (ve böylece kendi zekalarını onaylatacakları) için depresyona girmiş, A+ ve F notları arasında gidip gelmiştir. Veya Mark'ın ebeveynleri, çocukları muhteşem bir matematik-fen lisesi olan Stuyvesant'ı kazanmasına rağmen "Oradan Harvard'a girmek zormuş" diyerek onu sıradan bir okula gönderip çocuğun tutkusunu öldürmüşlerdir. "Seni Seviyoruz - Ama Kendi Şartlarımızla" (We love you - on our terms). John McEnroe'nun babası gibi. Oğlu şampiyon olduğunda onu sevdi, McEnroe tenis oynamaktan nefret ettiğini söylese de babası onu zorladı. Oysa Tiger Woods'un babası "Oğlum iyi bir tesisatçı olmak isteseydi, harika bir tesisatçı olduğu sürece hiç umrumda olmazdı" diyerek onu yeteneği için değil çabası için sevdiğini göstermiştir. Kemancı Dorothy DeLay'in yanına gelen ebeveynleri düşünün. 8 yaşındaki çocuğu bir robot gibi Beethoven keman konçertosu çalmaya zorlayarak sırf "Benim 8 yaşındaki oğlum Beethoven çalıyor, seninki ne yapıyor?" diyerek kendi egolarını tatmin ediyorlardı. Oysa Yura Lee'nin annesi arkada mutlu mutlu sallanarak sadece kızının müziğinden keyif alıyordu ve Yura "Çalarken her zaman çok mutluyum" diyordu. Sabit zihniyetli ebeveynlerin çocuklarına biçtiği ideal "doğuştan gelen, harika deha" kalıbıdır. Bu kalıba uymayan çocuk Ginott'un hastası 17 yaşındaki Nicholas gibi kalbinde "Ben babamın ideal oğlu değilim, hayal kırıklığıyım" yarasıyla büyür. Öğretmenler (Teachers): Harika Bir Öğretmen Ne Yapar? Peki öğretmenler? Bazıları "Çocukların özgüveni düşmesin diye standartları düşürelim" der. Sonuç? Sheila Schwartz'ın öğretmenlik bölümündeki öğrencileri! Yazıları imla hatalarıyla dolu bir öğrenci sırf Schwartz onu uyardı diye West Point üniformalı kocasıyla ofisi basar. Veya başka bir öğrenci Bülbülü Öldürmek (ırkçılıkla savaşan bir kitabın) ana fikrini "herkes temelde iyidir" diye yorumladığında, Schwartz "Yanlış" deyince gidip onu dekanlığa şikayet eder. Standartları düşürmek aptallık yaratır. Ama standartları yüksek tutup öğrencilere oraya nasıl ulaşacaklarını göstermemek de onları uçuruma itmektir. İşte harika öğretmenlerin (Marva Collins, Rafe Esquith, Dorothy DeLay) sırrı: Hem çıtayı çok yükseğe koyarlar hem de öğrencilere oraya ulaşmaları için inanılmaz bir şefkatle eşlik ederler. Marva Collins (Chicago): Sınıfına atılmış, kavgacı, bıçaklı, "geri zekalı" denen çocukları alır. Sınıfa girdiği ilk gün, "Belki size okul ihanet etmiştir ama ben etmeyeceğim. Burada başarısızlık yok, hoş geldiniz. Sizi seviyorum, siz kendinizi sevmeseniz bile sizi seveceğim" der. Sonra ne mi olur? 3-4 yaşındaki çocuklar liselilerin kelime kitabından kelimeler öğrenir, 7 yaşındakiler Wall Street Journal okur, kavgacı çocuklar Macbeth ve Shakespeare tartışır. 60 Minutes muhabiri çocuklara "Okul çok zor, neden seviyorsunuz?" dediğinde çocuk "Çünkü beynimizi büyütüyor!" der. Gary adındaki çocuk ödevini yırtıp tahtaya kalkmadığında Collins "Ben senden vazgeçmeyeceğim, hayatını ziyan etmene izin vermeyeceğim" der ve Gary sonunda harika bir yazar olup ödevinde Sokrates'ten alıntılar yapar! Rafe Esquith (Los Angeles): Suçun, uyuşturucunun ortasındaki 2. sınıf öğrencilerini alır. Onlara "Ben sizden zeki değilim, sadece tecrübeliyim. Kısayol yok!" diyerek her gün sabah erken, akşam geç vakte kadar onlarla çalışır. Sonuçta o 5. sınıf çocukları Fareler ve İnsanlar, Bülbülü Öldürmek gibi klasikleri okur, 6. sınıfta lise cebiri çözerler. Planı en utangaç çocuğa bile zor okuma parçalarını sevdirecek şekilde ince ince yapar. Dorothy DeLay (Juilliard): Juilliard, sadece yetenekli "dahilerin" geldiği, öğretmenlerin "şunun kulağı yok, zamanını boşa harcama" dediği elitist bir yerdir. (Kendi hocası Galamian böyle derdi). Ama DeLay "Hiçbir şey için zaman kaybı demem, nasıl yapacağımı (how can I do it) bulurum" diyerek herkese eşit zaman ayırır. Itzhak Perlman da onun öğrencisiydi. Bir keresinde bir öğrenci Perlman'ın hızından korkup "Asla onun gibi çalamam" dediğinde, öğrenci o hıza çıkana kadar metronomun ekranını kapatır ve öğrencinin kendi sınırını aşmasını sağlar. Koçlar (Coaches): Zihniyet Yoluyla Kazanmak Koçlar da öğretmendir. Fakat başarıları gazetelerde, tüm ülkenin önünde test edilir. Sabit Zihniyetli Koç Bobby Knight (Indiana): Çok "karmaşık" (complicated) bir adamdır. Çünkü takımı kaybettiğinde bu onun "koçluk dehasına" ve "kimliğine" yapılmış bir hakarettir. Hata kabul etmez (Holy Grail: mistake-free game). Oyuncularını acımasızca yargılar ve ezer. Harika fiziksel yeteneklere sahip Daryl Thomas'a "Sen bu okula gelmiş geçmiş en kötü p.çsin (pussy)" diyerek hakaret eder, dolabına tampon koyar. Hatta sahada sandalye fırlatır, oyuncusunun boğazını sıkar. Steve Alford gibi bazıları bunu görmezden gelip başarılı olsa da, takım "zihinsel olarak" çöker. İsiah Thomas (onun en büyük oyuncusu), "Bazen onu vurmak isterdim, bazen sarılmak" der. Dweck'in dediği gibi, "En iyi öğrencim beni vurmayı düşünseydi kendimi başarılı saymazdım." Gelişim Zihniyetli Koç John Wooden (UCLA): Dünyanın gelmiş geçmiş en büyük şampiyonluk rekorunu (10 şampiyonluk) kıran adam! UCLA'ya geldiğinde ne doğru düzgün bir salonları vardı (karanlık, havasız B.O. Barn), ne de oyuncuları harikaydı. İlk idmanda "Kaçabilseydim kaçardım" demişti. Ama onlara "Temel beceriler, kondisyon ve ZİHNİYET" verdi. Holy Grail (Kutsal Kase) "Kusursuz Oyun" değil, "Tam Hazırlık ve Tam Çaba" idi. Maçtan sonra "Kazandık mı, kaybettik mi? Bu yanlış soru. Doğru soru: En iyi çabamı gösterdim mi? Eğer gösterdiysen skor tabelasında geride kalsan bile kaybetmiş sayılmazsın" derdi. Yıldızlarını şımartıp diğerlerini ezmedi (Equal treatment). Bill Walton gibi bir yıldız varken bile yedeğindeki Fred'e "Sana söz veriyorum profesyonel olacaksın" dedi ve Fred mezun olunca yılın çaylağı oldu! İlk şampiyonluklarını kazandıklarında, kötü oynadığı için maçtan aldığı yedeği Fred'in odasına endişeyle girdiğinde Fred, "Koç anlıyorum, kazanmamız için bunu yapmalıydın, Doug adına çok mutluyum" dedi. Knight'ın boğazını sıktığı oyuncuyla Wooden'ın oyuncusunun erdemini karşılaştırın! Başarı Düşman Mı? (Pat Summitt): Tennessee Kadın Basketbol takımının 8 şampiyonluk kazanan koçu Summitt (Lady Vols), başarının nasıl insanı uyutarak sabit zihniyete soktuğunu (Pat Riley buna "ben hastalığı/disease of me" der) gösterir. 1996'da şampiyon olan takımı bir sonraki yıl rehavete kapılır, yeni gelenler "Biz zaten şampiyon takımız" der. Üst üste feci şekilde kaybederler. Summitt onlarla 5 saat toplantı yapar, sonraki maçta canlarını dişlerine takarlar ama yine kaybederler! Kızlar nefes alamayacak kadar ağlarken Summitt onlara, "Başınızı kaldırın, eğer her zaman böyle çabalarsanız size söz veriyorum Mart ayında o şampiyonluk finalinde olacağız!" der. Ve olurlar! Başarı sizi "Yetenekliyim o yüzden kazanıyorum" körlüğüne itebilir. Gerçek şampiyonlar hep daha iyisini öğrenmek için çabalar. Sahte Gelişim Zihniyeti (False Growth Mindset) Peki, bunca harika şeyin ardından yazarın Avustralyalı meslektaşı Susan Mackie "Sahte Gelişim Zihniyeti salgını var!" dediğinde Dweck neden irkildi? Çünkü insanlar bu kavramı çok yanlış anlamıştı: Sadece "açık fikirli/esnek" olmak gelişim zihniyeti değildir. Sadece "çabayı övmek" değildir! Çaba işe yaramıyorsa sadece çabayı övmek teselli ikramiyesidir. Çocuk yeni stratejiler bulmalı, yardım istemeli (process) ve bu süreç öğrenmeyle (outcome) ilişkilendirilmelidir! Çocuğa sadece "Sen her şeyi yapabilirsin" demek değildir. Ona o becerileri kazandırmak için kaynak ve strateji sağlamadan bunu demek, onu başarısızlıkla yalnız bırakmaktır. En fenası da, "Bu çocuğa öğretemiyorum çünkü onun sabit zihniyeti var" diyerek kendi başarısızlığını çocuğa atan öğretmenlerdi! Bu bölümün özü: Ebeveynlerin, öğretmenlerin ve koçların görevi çocuklara ne kadar "yetenekli" olduklarını kanıtlayacak etiketler yapıştırmak değil; onlara hatalardan korkmamayı, doğru stratejilerle çabalamayı ve kendilerini sürekli geliştirmeyi sevecekleri güvenli ve şefkatli bir alan (gelişim zihniyeti ortamı) sunmaktır. Çocukların beyni bir kas gibidir ve doğru mesajlar (ve eylemler) verildiğinde, en "umutsuz" görünen çocuk bile harikalar yaratabilir.

Parça E: Bölüm 8 — Zihniyetleri Değiştirmek Eminim şu ana kadar okuduklarımızdan sonra aklında tek bir soru var: "Peki, bu zihniyeti nasıl değiştireceğiz?" Carol Dweck kitabının bu son ve belki de en vurucu bölümünde, değişimin doğasını, zorluklarını ve o karanlık, yargılayıcı iç sesimizi nasıl ehlileştirebileceğimizi anlatıyor. Kahveni aldıysan, insan zihninin arka odalarına doğru rehberli bir yolculuğa çıkıyoruz. Değişimin Doğası ve Felç Edici İnançlar Dweck, değişimin doğasını anlatmaya kendi çocukluğundan çok samimi iki anıyla başlıyor. Birinci sınıftayken ailesi taşınır ve küçük Carol kendini yeni bir okulda bulur. Sınıftaki herkes onun henüz öğrenmediği harfleri yazabilmektedir. Öğretmeni Bayan Kahn, "İsminizi kağıdın doğru yerine yazın," dediğinde Carol ne yapacağını bilemez ve yardım istemek yerine sadece oturup ağlar. Başka bir gün, bir yetişkin ve bir grup çocukla sinemaya gitmek için buluşma noktasına köşeyi dönerken, grubun onsuz yürüyüp uzaklaştığını görür. Arkalarından "Beni bekleyin!" diye bağırmak ve koşmak yerine, elindeki bozuk paralara sıkıca tutunup onların gidişini donakalmış bir şekilde izler. Rüyalarında kendi diktiği peleriniyle dünyayı kurtaran o "Süpermen" kız, gerçek hayatta neden bu kadar basit taktikleri bile kullanamayıp peşinen yenilgiyi kabul etmiştir? Çünkü, sabit zihniyet (fixed mindset) kişiyi çaresizliğe mahkum eder. İşler ters gittiğinde kendini yetersiz hissedip donakalmana sebep olur. Değişim dediğimiz şey de bir ameliyat gibi değildir; eski inançlar (kötü bir diz kapağı gibi) sökülüp atılmaz. Yeni inançlar eskilerin yanına yerleşir ve güçlendikçe size yeni bir düşünme ve eyleme geçme yolu sunarlar. 1960'larda psikiyatrist Aaron Beck, danışanlarının anksiyete veya depresyon krizlerinden hemen önce zihinlerinden hızla geçen yargılayıcı inançları (Örn: "Doktor benim beceriksiz olduğumu düşünüyor") keşfetti. Bu keşif, Bilişsel Terapinin doğuşuydu. Bilişsel terapi, insanların bu aşırı uçlardaki yorumlarını dizginlemeyi öğretir. Ancak Dweck, zihniyet teorisinin bir adım daha ileri gittiğini söylüyor: Bilişsel terapi kişiyi rahatlatır ama onu yargılama dünyasından çıkarıp gelişim dünyasına sokmaz. Gelişim zihniyeti (growth mindset) ise o iç monoloğu "Bu benim ezik olduğumu gösterir" çizgisinden çıkarıp, "Bundan ne öğrenebilirim?" çizgisine taşır. Zihniyet Dersleri: İç Monoloğun Değişimi Dweck, üniversitedeki öğrencilerine zihniyetleri anlattığında, bu bilginin tek başına bile insanların hayatını nasıl dönüştürdüğünü görüyor. Mesela yazar olmak isteyen ama "doğuştan yetenekli (natural)" olmadığı ortaya çıkar diye eleştiriden ölesiye korkan Maggie, bu derslerden sonra cesaretini toplayıp yaratıcı yazarlık kursuna yazılmış. Sadece kazanmaya odaklı sporcu Jason, maçlar sırasında artık "öğrenmeye" odaklanarak kendini nasıl geliştireceğini keşfetmiş. Lisede hiç uyumadan ve çalışmadan sadece "doğuştan zeki" olarak yüksek notlar alan ama üniversitede duvara toslayıp "Artık üstün değil miyim?" krizine giren "dahi" Tony ise, o yıkıcı döngüden çıkıp uyumaya ve çalışmaya başlamış. Zihniyet Atölyesi ve Brainology (Beyinbilimi) Biliyorsun, ergenlik dönemi çocukların okuldan koşarak uzaklaşmak istedikleri, zorlukların arttığı bir dönemdir. Dweck ve ekibi, bu dönemdeki düşük notlu öğrencilere sadece 8 seanslık bir atölye düzenliyor. Onlara beynin bir kas gibi olduğunu, öğrendikçe yeni nöron bağlantılarının oluştuğunu ve zekanın geliştiğini bilimsel olarak anlatıyorlar. Atölyedeki çocuklardan, daha önce hiç çaba göstermeyen ve sisteme küsmüş olan Jimmy'nin gözleri dolarak "Yani aptal olmak zorunda değil miyim?" diye sorması tüyler ürperticidir. Jimmy o günden sonra ödevleri için sabahlamaya başlamış. Atölyeye katılan öğrencilerin matematik notlarında inanılmaz bir sıçrama yaşanırken, sadece "çalışma becerileri" (study skills) öğretilen kontrol grubunda hiçbir gelişme olmamıştır. Neden mi? Çünkü zihniyet değişmeden, tekniklerin bir anlamı yoktur! Dweck daha sonra bu programı "Brainology" adıyla bilgisayar ortamına taşıyor. Programdaki Chris ve Dahlia karakterleri, çılgın bilim insanı Dr. Cerebrus'tan beynin nasıl çalıştığını öğreniyorlar. Programı kullanan çocuklar, "Artık çalışırken beynimdeki nöronların büyüdüğünü hayal edebiliyorum," diyor. Hatta öğretmenler, çocukların "Bunu uzun süreli belleğime (long-term memory) atmam lazım" diyerek kendi öğrenme süreçlerinin sorumluluğunu aldıklarını raporluyor. Değişim Neden Zordur? Horney ve Rogers'ın Tespiti Peki madem bu kadar işe yarıyor, değişim neden zordur? Çünkü sabit zihniyet, zamanında bizi koruyan bir kalkan olmuştur. Psikolog Karen Horney ve Carl Rogers'ın belirttiği gibi; çocuklar ebeveynlerinin sevgisini veya onayını kazanmak için ebeveynlerinin istediği o "mükemmel, güçlü ve yetenekli" kimliği (sabit zihniyet) yaratırlar. Bu onlara bir özgüven ve güvenlik formülü sunar. Değişmek demek, yıllarca sizi hayatta tutan bu formülü çöpe atmak demektir! Dweck de gelişim zihniyetine geçerken, günün sonunda başarılarını saydığı o "zihinsel sayacının" sıfırlandığını görünce büyük bir boşluğa düştüğünü, "sıradan" biri olmaktan korktuğunu itiraf eder. Oysa büyümeye açılmak insanı sıradanlaştırmaz, onu potansiyelinin en üst noktasına taşır. Büyümeye Açılmak: İkilemlerle Yüzleşmek Dweck, karşımıza çıkabilecek bazı ikilemler (dilemmas) sunuyor:

1. İkilem (Reddedilme): Hayalindeki tek yüksek lisans programından ret mektubu aldın. Sabit zihniyetin sana önce "Zaten çok rekabetçiydi" diye bahane buldurur, sonra da "Çalışmalarım sıradan, ben yetersizim" diyerek seni ezer. Gelişim zihniyeti ise "Amacım ne? Ne öğrenebilirim?" der. Gerçek hayatta bu durumu yaşayan bir öğrenci, okulu arayıp "Kararınızı tartışmak için değil, seneye tekrar başvurursam eksiğimi nasıl kapatabilirim diye aradım," diyerek dürüstçe geri bildirim istemiştir. Bu inisiyatif okulun o kadar hoşuna gitmiştir ki, boşalan bir kontenjana o kızı almışlardır! Dweck burada Peter Gollwitzer'in araştırmasına atıf yapar: Sadece "değişeceğim" diye yemin etmek işe yaramaz. Neyin, ne zaman, nerede ve nasıl (when, where, how) yapılacağına dair somut planlar yapmak gerekir. Kendinizi kötü hissetseniz bile (Dweck'in reddedildikten sonra saçlarının ve dişlerinin döküldüğü kabuslar görmesi gibi), kötü hissederek de olsa o somut adımı atabilirsiniz.
2. İkilem (Devlerin Arasındaki Çaylak): Profesyonel lige seçilen 1 numaralı oyun kurucusun ama sahada üzerine koşan 600 kiloluk dev adamları görünce panikliyorsun. Sabit zihniyet seni soyunma odasına saklar, "Liderlik vasfın yok" dedirtir. Gelişim zihniyeti ise bunun bir "öğrenme eğrisi" olduğunu kabul eder; tecrübeli oyuncularla kaset izler, onlara zayıflıklarını ve korkularını itiraf eder ve yardım alırsın. Değişmek İstemeyenler: Hak İddiası ve İnkar Bazıları ise değişmesi gerekenin kendisi değil, dünya olduğuna inanır. Hak İddiası (Entitlement): Küçük bir pozisyondasın ama "Ben bu yeteneğimle en tepede olmalıyım" diyorsun. Patron sana iş vermediğinde, "Benden korkuyor" diyorsun. Oysa gelişim zihniyetine geçsen, o alt kademede şirketin en temel dinamiklerini öğrenebilir ve üst yönetime donanımlı çıkabilirdin. Groundhog Day (Bugün Aslında Dündü) filmindeki Bill Murray gibi, kibrini bırakıp başkalarına yardım etmeye başladığında dünyanın sana düşman değil, müttefik olduğunu görürsün. İnkar (Denial): Evliliğin mükemmel sanıyordun ama eşin ayrılmak istiyor. Sabit zihniyet "Terk edildim, o zaten kötü biriydi, yeni tanışacağım herkes potansiyel bir hain" der. Gelişim zihniyeti ise "Onun yakınlık ve iletişim çağrılarını kendi yetersizliğim yüzünden duymaktan korktum" diyerek kendi rolünü inceler ve bir sonraki ilişkisi için iletişim becerilerini geliştirir. Çocuğunuzun Zihniyetini Değiştirmek Çocuklardaki sabit zihniyet bazen ürkütücü boyuttadır. Oğlunuz okuldan gelip "Bazılarının beyni kötü, onlar aptal, ben dâhiyim" diyebilir. Searching for Bobby Fischer filmini izleyip yenilme ihtimalini gördüğü an satrancı bırakabilir ve zekasını korumak için kutu oyunlarında hile yapabilir. Dweck'e göre ona "Hayır, öyle değilsin" demek yetmez; evdeki kültürü değiştirmelisiniz. Akşam yemeklerinde "Bugün ne öğrendiniz? Hangi zorluğun üstesinden geldiniz?" diye sormalısınız. Çocuğunuz "Bu ödev çok kolay" dediğinde, ona soya sosu veya inci (soy, pirl) gibi kelimelerle kafiyeli cümleler kurdurarak ödevi bir mücadeleye dönüştürebilirsiniz. Sonunda çocuğunuz "zihniyet bekçisi" olacak ve siz hata yaptığınızda sizi uyaracaktır! Bazen sorun az çaba değil, yanlış amaçlı aşırı çabadır (Effort Gone Awry). Kızı mükemmel notlar alan, flüt çalan ama gizli bir ülser geliştirip her sabah kusan bir aileyi düşünün. Sabit zihniyetli anne-baba "Tamam kızım, biraz daha erken uyu" diyerek (rekabetten kopmasını göze alamadan) durumu daha da kötüleştirir. Oysa danışmanın rehberliğiyle gelişim zihniyetine geçtiklerinde; kız sadece zevk için flüt çalar, ezberlemek yerine "anlamak" için çalışır ve ebeveynler çocuklarının "başarılı bir etiket" olma baskısını üzerinden alırlar. İrade ve Zihniyet Kilo vermek veya öfke kontrolü gibi konularda insanlar iradeyi, ya sahip olduğunuz ya da olmadığınız sihirli bir güç sanır. Dweck'in liseden arkadaşı Nathan, 25. yıl mezuniyet buluşmasına zayıf gitmek için rejime girer. Dweck ona porsiyonları ayırmak, sebzeyle doldurmak gibi "stratejiler" önerdiğinde, Nathan "Hayır, güçlü olmalıyım" diyerek bunları reddeder. Ancak her seferinde iradesi kırılıp yemeği silip süpürür ve "Ben başarısızım" diyerek tatlıya gömülür. Sonra şok bir diyetle kilo verip, buluşmadan sonra fazlasıyla geri alır. Öfke de böyledir. Eşin çöpü atmayı unuttuğunda sabit zihniyetinle ona "Beceriksiz, sorumsuz!" diye karakter suikastı yaparsın. Sonra pişman olup "Bir daha yapmayacağım" dersin ama stratejin yoktur. Gelişim zihniyetinde olanlar ise plan yapar. Öfkeleneceğini anladığında odadan çıkar, en iğrenç hislerini kağıda döker, sakinleşip döner ve eşine "Bunu yaptığında kendimi önemsiz hissediyorum" der. İrade (willpower) kendi kendine yetmez, stratejiyle desteklenmesi şarttır! Değişimi Sürdürmek ve Sahte Gelişim Zihniyeti (False Growth Mindset) Sadece bir kez kilo vermek veya eşinle iletişim kurmak yetmez. Wes, gürültücü oğlu Mickey'e karşı bağırmak yerine onun çabalarını överek harika sonuçlar almış ama "Tamam, artık düzeldi" diyerek stratejiyi bırakınca çocuk eskisinden beter olmuştur. Aynı şekilde Marlene ve Scott (Bickersons/Sürekli didişenler) sevgi geri dönünce çabalamayı bırakmış ve eskisinden şiddetli kavgalara geri dönmüşlerdir. Değişim sürekli bir bakımdır. Avustralyalı meslektaşı Susan Mackie "Sahte Gelişim Zihniyeti salgını var!" dediğinde Dweck irkilir. İnsanlar bu kavramı çok yanlış anlamıştır: Sadece "Açık fikirli ve esnek" olmak gelişim zihniyeti değildir. Sadece "çabayı" (effort) övmek demek değildir. Hele ki çocuk hiçbir şey öğrenmiyorsa ve stratejisi işe yaramıyorsa, çabayı övmek ona sadece bir teselli ikramiyesi vermektir. Çabayı mutlaka öğrenme "sonucuyla" (outcome) ve "süreciyle" (process) bağdaştırmak gerekir. Çocuğa, ona gerekli kaynakları sağlamadan sadece "Her şeyi yapabilirsin" demek boş bir laftır. En kötüsü de, bazı öğretmenlerin "Bu çocuk öğrenemiyor çünkü sabit zihniyeti var" diyerek kendi başarısızlıklarının suçunu çocuklara atmasıdır! Gerçek Bir Gelişim Zihniyetine Yolculuğun 4 Adımı: Sabit Zihniyetinizi Kabullenin: Hepimizde iki zihniyet de vardır. Bunu inkar etmenin manası yoktur. Tetikleyicilerinizi Fark Edin: Sabit zihniyetli "personanız" ne zaman ortaya çıkıyor? Büyük bir zorlukta mı? Çuvalladığınızda mı? Yoksa sizden çok daha başarılı birini gördüğünüzde mi? Personanıza Bir İsim Verin: Finans yöneticileri bile bu yöntemi uyguluyor. Biri "Baskı altındayken içimdeki Duane ortaya çıkıp herkese bağırıyor" diyor. Stanford'daki öğrencileri bu personalara; her hata yaptığında "aptal!" diye bağıran Z, konfor alanından çıkmayan Sugardaddy, acımasız ve yargılayıcı Henrietta, şüpheci Dale Denton gibi isimler vermişler. Bir öğretmen, sınıfta sürekli "Ben hiçbir şeyi beceremem, herkes beni eziyor" diye hiçbir iş yapmayan öğrencisine, bu iç sesin adını sormuş; çocuk "Aşağılayıcı Dan" (Dumping Dan) demiş. Öğretmen Dan ile çocuğun arasını bularak onun çalışmasını sağlamış. Onu Eğitin ve Yanınıza Alın: O persona aslında sizi (kendi yanlış yöntemiyle) başarısızlık ve acıdan korumak için var. Onu bastırmayın. Geldiğinde ona teşekkür edin ve "Biliyorum korkuyorsun ama bu adımı atmak istiyorum, benimle gel" diyerek onu gelişim yolculuğunuza dahil edin. Öğren ve Öğrenmeye Yardım Et Dweck bölümü harika bir tavsiyeyle bitiriyor. Nigel Holmes'un çizdiği o meşhur iki zihniyet şemasını aynanıza asın. Her sabah kendinize şu soruları sorun: Bugün benim ve çevremdekiler için öğrenme ve büyüme fırsatları neler? Planımı ne zaman, nerede ve nasıl uygulayacağım? Başarılı olduğumda bu gelişimi sürdürmek için ne yapmalıyım? Bu bölümün özü: Değişim, sabit zihniyetinizi bir ameliyatla söküp atmak değil; onun tetikleyicilerini tanıyıp, o yargılayıcı "personanızla" barışarak onu sürekli bir öğrenme ve gelişim yolculuğuna ikna etmektir. İrade tek başına yetmez; somut planlar (ne zaman, nerede, nasıl), doğru stratejiler ve (çocuğunuzda veya kendinizde) "sahte gelişim zihniyetinin" tuzaklarına düşmeden, süreci gerçek bir öğrenme eylemiyle birleştiren şefkatli bir sebat gerekir.