Jules Payot: İrade Terbiyesi

Kitap, irade terbiyesini psikolojik, fizyolojik ve sosyolojik boyutlarıyla ele alan, teoriden pratiğe uzanan beş ana kitaptan (bölümden) oluşmaktadır. Bu yapı, sorunun teşhisi, pratik mücadele alanları, dış etkenler, içsel silahlar ve psikolojik mekanizmanın işleyişi olarak mükemmel bir mantıksal silsile izler.

Kitabın 5 Mantıksal Parçası: Yazarın orijinal kurgusunda yer alan 5 'Kitap', derinlemesine analiz için tam olarak 5 mantıksal parçaya karşılık gelmektedir: 1. Teşhis ve Teori, 2. Sahadaki Düşmanlar, 3. Çevresel Faktörler, 4. Bireysel Silahlar, 5. Zihnin ve Duyguların Makine Dairesi.

• Parça 1 (Meseleye Giriş): Zihinsel engellerin (yanlış inançlar ve isteksizlik) temizlenmesi.
• Parça 2 (Kişiye Özel Tavsiyeler): Enerjiyi sömüren pratik düşmanların (cinsellik, kötü arkadaş, bahaneler) teşhisi ve defedilmesi.
• Parça 3 (Çevrenin Önemi): Öğretmenler ve kitaplar gibi dış müttefiklerin doğru kullanımı.
• Parça 4 (İç Kaynaklarımız): Tefekkür, eylem ve bedensel sağlık ile iradenin içeriden inşası.
• Parça 5 (İrade Psikolojisi): Düşünce ve duygu dinamiklerini kullanarak aklın nihai zaferinin kurgulanması.

Jules Payot'nun İrade Terbiyesi, yalnızca tavsiyeler veren bir kişisel gelişim kitabı değil; insan psikolojisini temel alan, adeta mühendislik titizliğiyle kurgulanmış bir strateji rehberidir. Kitabı derinlemesine incelemeye başlamadan önce, yazarın zihnindeki haritayı okumak zorundayız. Eser, yazarın bizzat 'Kitap' olarak adlandırdığı 5 ana kısımdan oluşur. Bu 5 kısım, sonraki okumalarımız için kusursuz bir '5 mantıksal parça' oluşturmaktadır. İşte bölüm bölüm İrade Terbiyesi'nin anatomisi:

Parça 1: Meseleye Giriş (Temel Felsefe ve Teşhis)

Birinci Bölüm: Mücadele Edilecek Düşman: İsteksizlik İrade zayıflığının ve düzenli çaba göstermekten kaçınmanın (tembelliğin) en büyük düşmanımız olduğu anlatılır. Anlık parlamalar yerine sürekli ve tek amaca yönelik çalışmanın kalıcı başarıyı getireceği vurgulanır.

İkinci Bölüm: Amacımızı Unutmayalım Zihinsel çalışmanın ve dikkatin hayati önemi açıklanır. Bir fikrin veya hedefin zihinde sürekli tutularak, tefekkür ve sabırla nasıl olgunlaşması ve güçlenmesi gerektiği anlatılır.

Üçüncü Bölüm: İrade Terbiyesinde Cesaret Kırıcı Teoriler Karakterin değişmezliğini savunan kadercilik ile insanın anında değişebileceğini savunan kolaycı özgür irade teorileri çürütülür. Gerçek iradenin ancak psikoloji kanunları öğrenilerek ve uzun soluklu sabırlı bir çabayla inşa edilebileceği savunulur.

Parça 2: Kişiye Özel Tavsiyeler (Pratik Düşmanlarla Savaş)

Birinci Bölüm: Mücadele Edilecek Düşman: Cinsel Dürtüler ve Şehvet Gençlerin enerjisini tüketen şehvet ve bedensel hazların irade üzerindeki yıkıcı etkisi incelenir. Bu dürtülerle doğrudan savaşmak yerine, aklı meşgul ederek ve fiziksel enerjiyi başka yönlere kanalize ederek kaçınma stratejileri önerilir.

İkinci Bölüm: Mücadele Edilecek Düşman: Kötü Arkadaşlar Çalışma şevkini kıran, amaçsız ve tembel arkadaş çevrelerinin zararları anlatılır. Öğrencinin bu tür ortamlardan uzak durup, kendi hedeflerine uygun, küçük ama kaliteli bir çevre kurması gerektiği vurgulanır.

Üçüncü Bölüm: Mücadele Edilecek Düşman: Tembellik Bahaneleri Tembelliğin kendini meşrulaştırmak için ürettiği 'zamanım yok' veya 'uygun ortam yok' gibi mazeretler (sofizmler) çürütülür. Başarının, büyük şehirlerin imkanlarında değil, kişinin kendi iç disiplininde ve konsantrasyonunda yattığı gösterilir.

Dördüncü Bölüm: Çalışmanın Verdiği Mutluluk Tembelliğin aslında gizli bir eziyet ve sıkıntı kaynağı olduğu belirtilir. Düzenli ve iradeli çalışmanın ise insana öz saygı, bağımsızlık ve kalıcı bir iç huzuru (mutluluk) getireceği anlatılır.

Parça 3: Çevrenin Önemi (Dış Müttefikler)

Birinci Bölüm: Toplumsal Destek ve Öğretim Görevlileri İnsanın sosyal bir varlık olarak çevresinden nasıl etkilendiği ve öğretmenlerin irade eğitimindeki kritik rolü tartışılır. Yükseköğretimde sırf bilgi yüklemek yerine, hocaların gençlere çalışma metodu ve moral aşılaması gerektiği vurgulanır.

İkinci Bölüm: Büyük Üstatların Etkisi Yaşayan çevrenin vasat veya yetersiz kaldığı durumlarda, ölülerin yani büyük düşünürlerin eserlerinin nasıl rehberlik edeceği anlatılır. Nitelikli kitapların, gençlerin moralini yükselten en güçlü destekçiler olduğu belirtilir.

Parça 4: İç Kaynaklarımız (Bireysel Silahlar)

Birinci Bölüm: İrade Terbiyesinde Tefekkürün Önemi Düşüncelerin tek başına harekete geçirici gücü olmadığı, tefekkürle (derin düşünme) duygularla beslenmesi gerektiği açıklanır. Zihnin dış uyaranlardan arındırılarak belirli bir hedefe kilitlenmesinin yolları aranır.

İkinci Bölüm: Tefekkür Nedir ve Nasıl Yapılır? Kelimelerle yüzeysel düşünmek yerine, soyut hedeflerin zihinde somutlaştırılarak detaylıca hayal edilmesi öğretilir. Sigara gibi kötü alışkanlıkların zararlarını ya da çalışmanın faydalarını zihinde canlı tutmanın pratik yolları sunulur.

Üçüncü Bölüm: İrade Terbiyesinde Hareketin Önemi Tefekkürle uyanan duyguların, anında küçük de olsa fiziksel eylemlere dökülerek alışkanlık haline getirilmesi gerektiği vurgulanır. 'Yaptığın işi yap' kuralıyla her gün düzenli adımlar atmanın önemi işlenir.

Dördüncü Bölüm: İrade Terbiyesinde Beden Sağlığının Önemi Zihinsel enerjinin ve iradenin, bedensel sağlığa (sindirim, solunum, uyku) doğrudan bağlı olduğu kanıtlanır. Aşırı yeme ve hareketsizliğin zihni uyuşturduğu; açık hava ve dengeli beslenmenin ise iradeyi keskinleştirdiği anlatılır.

Parça 5: İrade Psikolojisi (Makine Dairesi)

Birinci Bölüm: Düşüncelerin İrade Terbiyesindeki Rolü Salt akli düşüncelerin insanı harekete geçiren dürtüler karşısında tek başına zayıf kaldığı incelenir. İradenin eyleme dönüşmesi için fikirlerin mutlaka güçlü duygularla beslenmesi ve çağrışım yasalarının bilinçli kullanılması gerektiği aktarılır.

İkinci Bölüm: Duygusal Hallerin İrade Terbiyesindeki Rolü İnsanı asıl yönlendiren ve eyleme iten gücün mantık değil, derin hisler ve heyecanlar olduğu detaylandırılır. Başarılı bir irade eğitiminin, bizi hedefe götürecek faydalı duyguları güçlendirme ve zararlıları pasifize etme yeteneğine dayandığı savunulur.

Üçüncü Bölüm: Aklın Gücü Aklın, içgüdüler ve duygular üzerinde doğrudan anlık bir gücü olmasa da, zamanı ve dikkati silah olarak kullanarak dolaylı bir hakimiyet kurabileceği kanıtlanır. Olumsuz bahaneleri reddedip olumlu telkinlere odaklanarak aklın sonunda duygusal bedeni nasıl yöneteceğinin stratejisi çizilir.

Neden sürekli çalışıyor gibi görünüp hiçbir şey başaramıyoruz? Yüz yıllık bir başyapıt, zihnimizdeki yanılgıları ve görünmez düşmanımız tembelliği nasıl yeneceğimizi anlatıyor.

Romalı İmparator Caligula'nın tarihe geçen o meşhur, kan dondurucu dileğini bilir misiniz? Düşmanlarının tek bir kafası olmasını isterdi ki, onu tek bir kılıç darbesiyle uçurabilsin [1]. Bizler de kendi iç dünyamızdaki düşmanlarla—odaklanma sorunlarımız, ertelemelerimiz, isteksizliğimiz—savaşırken çoğu zaman bu yanılgıya düşeriz. İrade zayıflığı dediğimiz o koca canavarı tek bir motivasyon patlamasıyla, tek bir kahramanlık anıyla yok etmek isteriz [1, 5]. Ancak Fransız eğitimci ve düşünür Jules Payot, İrade Terbiyesi adlı başyapıtının Meseleye Giriş bölümünde bizleri acı bir gerçekle yüzleştirir: İrademizin karşısındaki düşman, tek bir kılıç darbesiyle ölecek bir canavar değil, tıpkı yerçekimi gibi her saniye, her an bizi aşağı çeken sürekli bir kuvvettir [1]. Eğer iradenizi inşa etmek, derslerinizde, kariyerinizde veya hayatınızda ipleri elinize almak istiyorsanız, önce düşmanı doğru tanımalı ve zihninizdeki o sahte haritaları yırtıp atmalısınız. Gelin, Payot'nun kaleminden, adım adım kendi zihnimizin röntgenini çekelim.

Bölüm 1: İsteksizlik ve Tembelliğin Anatomisi - Görünmez Düşmanımız

Payot, analizine insan doğasının en temel gerçeğini saptayarak başlar: İnsan doğası gereği rahata düşkündür ve tembellik, tıpkı yerçekimi kanunu gibi son derece doğal bir düşüştür [1]. Buna karşın, kararlı bir irade ayakta kalabilmek için sürekli ve düzenli bir güce ihtiyaç duyar [1, 5]. Çoğumuz, içimizdeki bu eylemsizliği, geçici ve şiddetli tutkularla (örneğin sınava bir gün kala gelen o panik dolu çalışma isteğiyle) yenebileceğimizi sanırız [5, 12]. Oysa Payot, tutkuların doğası gereği kısa sürdüğünü ve ne kadar şiddetli olurlarsa o kadar çabuk söndüklerini hatırlatır [5].

Günlük hayatımıza bir bakalım. Herbert Spencer'ın da isabetle belirttiği gibi, insanların büyük bir çoğunluğu 'aklını en az şekilde kullanarak' hayattan geçip gitmenin yollarını arar [13]. Eğitim sistemimizin kalbinde bile bu çürümüşlük yatar. Maneuvrier'in deyişiyle, birçok öğrenci, sadece ezberleyerek asgari çabayla sınıf geçmeyi, ardından da itibarlı olması gerekmeyen, beynini yormayacağı, adeta 'bir saat misali aynı hareketlerin tekrar edildiği' bir devlet dairesi koltuğuna yerleşmeyi hayal eder [14]. Hatta avukatlık, doktorluk veya profesörlük gibi başlangıçta zihinsel efor gerektiren meslekler bile, zamanla rutine binerek beynin melekelerini köreltir [14, 15].

Peki tembellik tek bir yüzle mi karşımıza çıkar? Hayır, Payot bu noktada adeta bir cerrah gibi tembelliği üç farklı maskesiyle teşhis eder:

1. Uyuşuk Tembellik (Somnolent Laziness): Bu, teşhisi en kolay olanıdır. Saatlerce uyuyan, halsizce uyanan, her şeyi isteksizce yapan gençlerdir [15]. Bunlar, sabahı yatakta öldürüp öğleden sonrayı kafelerde gazetelerin küçük ilanlarına kadar okuyarak (çünkü bu hiçbir çaba gerektirmez) geçirirler [15, 16]. Payot, bu insanları Aziz Jerome'un tasvirine benzetir: 'Ellerinde kılıçları havada bekleyen ama hiçbir zaman indirmeyen heykeller' [16]. Mutluluğun çaba gerektiren (okumak, müze gezmek, ormanda yürümek) zevklerinden mahrum, umutsuz bir kısır döngü içindedirler [16].

2. Anlık Patlamalarla Gelen Tembellik: Düzenli çalışmaktan kaçanların sığınağıdır. Payot, Arapların anlık bir enerjiyle büyük bir imparatorluk kurduklarını ancak yollar, okullar ve sanayi gibi 'düzenli çaba' gerektiren yapıları inşa edemedikleri için bu imparatorluğu koruyamadıklarını anlatır [12]. Sınav arifesinde kırbaçlanmış gibi çalışan, sonrasında uzun dinlenmelere yatan öğrenci de tam olarak budur [12]. Oysa eksik olan, aylarca ve yıllarca süren az ama düzenli efordur [12].

3. Dağınık Tembellik (Scattered Laziness): İşte modern çağın en büyük tuzağı! Bu kişi görünüşte hiç boş durmaz. Brunetiere'in Racine üzerine yazdığı makaleleri okur, biraz jeolojiye bakar, gazeteleri karıştırır, çeviri yapar [2]. Arkadaşları onun bu çalışkanlığına hayran kalır [2]. Ancak Payot, bunu kesin bir dille 'tembellik' olarak nitelendirir [2]. Neden mi? Çünkü bu, zihni zorlayan 'tek bir amaca odaklanma' zorluğundan kaçışın kılıfıdır [2]. Fenelon'un o muhteşem benzetmesiyle, bu zihin 'rüzgarlı bir odada yanan mum' gibidir [2]. Zihne giren fikirler, bir otelde konaklayan geçici müşteriler gibi gelir ve iz bırakmadan giderler [6, 17].

Eğitim sistemimiz de maalesef bu dağınık tembelliği besler. Öğrenciler felsefe, matematik veya tarih çalışırken araştırmak ve kendi örneklerini bulmak yerine, sadece 'kelimelerle' düşünüp hocanın verdiğini ezberlerler [17, 18]. Moliere'in Jourdain karakteri gibi bilmeden konuşurlar [17]. Üniversite profesörleri de bu tembellikten nasibini alır; La Fontaine'in masalındaki ateşteki kestaneleri çıkaran rakun gibi, yaratıcı düşünceye ihtiyaç duymadan sabit materyalleri tekrarlarlar [19, 20]. Ernest Renan'ın uyardığı gibi, kütüphanelerde biriken milyonlarca cilt eser, eğer arkasında güçlü bir odaklanma yoksa sadece Mont-Blanc dağından 40 kat yüksek bir kağıt yığını olmaktan öteye gitmez [20].

Payot'nun eğitim sistemimize eleştirisi çarpıcı bir askeri analojiyle zirveye ulaşır: Eskiden topçu obüsleri hedefe ulaşmadan yüzeyde patlar ve etkisiz kalırdı; şimdilerde ise geliştirilen tapalar sayesinde mermi toprağın derinliklerine inip orada infilak ederek her şeyi paramparça ediyor [8]. Eğitim sistemimiz ise zihnimize bu 'derine inme' yeteneğini vermeyi unutmuştur [8]. Öğrenci, onca ders arasında yüzeyde koşuştururken, lise sonrası üniversiteye geçtiğinde tamamen rehbersiz kalır [21]. Adeta can yeleğiyle yüzmeyi öğrenip sonra korumasızca okyanusa atılmış gibidir [21].

Bu bölümün özü: Tembellik sadece yataktan çıkmamak değildir; çoğu zaman çok çalışıyormuş gibi görünerek asıl odaklanılması gereken zor hedeften kaçma sanatıdır. İrade ise tek bir hedefe yöneltilmiş sürekli ve bilinçli bir dikkatin eseridir.

Bölüm 2: Odaklanma Sanatı ve Tohumu Büyütmek - Amacımızı Unutmayalım

Sorunu tanımladık. Peki, içimizdeki o dağınık enerjiyi nasıl toparlayacağız? Payot, çalışmaya dair içgüdüsel bir saygımız olduğunu söyler [22]. Öğrencilerin sabah beşte kalktıkları yalanını uydurmaları veya çalışmalarını abartmaları bile, aslında iradeye duydukları gizli hayranlığın ve kendi tembelliklerinden duydukları utancın bir kanıtıdır [22, 23]. Bizim görevimiz bu küçük saygı kırıntısını alıp kalıcı bir alışkanlığa dönüştürmektir [23].

Bunun için 'dikkat' kavramını doğru anlamak zorundayız. Dikkat, gergin tutulan kesintisiz bir yay değildir; aksine bazen şiddetli, bazen sakin ama birbirini takip eden irili ufaklı, düzenli gayretlerin toplamıdır [23, 24]. Eser vermek, anlık bir hevesle değil, bir fikrin veya duygunun yavaşça olgunlaşmasıyla mümkündür [9, 24].

Payot bu durumu muazzam örneklerle açıklar: Sanat eserleri ve büyük buluşlar, bir gençlik hayalinin, yolda okunan iki satırın, bir sohbetin zihinde yıllarca işlenmesiyle doğar [9]. Goethe, ölümsüz eseri Faust'un fikrini zihninde tam otuz yıl boyunca gezdirmiştir [9]. Tohum, toprak altında otuz yıl olgunlaşmış, etrafındaki her tecrübeden (seyahat, sohbet) beslenerek can suyunu bulmuştur [9]. Benzer şekilde Newton yerçekimini 'sürekli düşünerek' keşfetmiş, Darwin ise sadece odaklandığı meselelere yoğunlaşarak o devasa bilimsel devrimi yapmıştır [10].

Fikirlerin içimizde olgunlaşması, kimyadaki billurlaşma (kristalizasyon) gibidir [10, 25]. Laboratuvardaki bir sıvının içindeki moleküllerin muhteşem bir kristale dönüşmesi için 'sükunete', yani rahat bırakılmaya ihtiyacı vardır [10, 25]. Eğer o kabı sürekli sallar, dikkatimizi dağıtırsak o kristal oluşmaz. Zihnimizdeki fikirler de, onlara samimi bir itina ve odaklanma sunmadığımız sürece güçlenemez ve iradeyi ateşleyemez [9, 25].

Bu bölümün özü: Gerçek zihinsel üretim ve irade, fikirlerin zihnimizde bir tohum gibi ekilip, sabırla, sükunetle ve dış dünyadan gelen (faydalı) her türlü deneyimle yavaş yavaş beslenmesiyle kristalleşir.

Bölüm 3: Zihnimizi Tutsak Eden İki Yanılgı - Cesaret Kırıcı Teoriler

Eğer iradenin düzenli bir çaba gerektirdiğini kabul ediyorsak, yola çıkmadan önce zihnimizde bize 'bu iş imkansız' veya 'bu iş çok kolay' diyen zehirli felsefeleri temizlemek zorundayız [26]. Payot, irade terbiyesinin önünü tıkayan iki zıt ama eşit derecede zararlı (cesaret kırıcı) teoriye savaş açar.

Birinci Yanılgı: Karakterin Değişmezliği (Kadercilik - Determinizm) Kant ve Schopenhauer gibi dev felsefecilerin savunduğu, Herbert Spencer'ın da uzun vadeli (evrimsel) bir versiyonunu sunduğu bu teoriye göre; karakterimiz doğuştan gelir ve değiştirilemez [3]. Schopenhauer'a göre bir egoisti eğitimle değiştiremezsiniz; onu belki sadece 'büyük çıkarlar' göstererek yanıltabilirsiniz ama içindeki kötülüğü söküp atmak, bir kediyi fare kovalamaktan vazgeçirmek kadar imkansızdır [3, 27]. Spencer ise karakterin ancak binlerce yıllık evrimle, sosyal çevrenin törpülemesiyle değişebileceğini, yirmi yıllık bir öğrenci hayatında bunun pek de mümkün olmadığını iddia eder [27, 28].

Payot bu fikri 'çocukça' bulur ve reddeder [3]. Eğer atalarımızın genetik mirasına karşı çıkamayacaksak, irade eğitimine başlamadan pes etmemiz gerekir [28]. Schopenhauer, hayatının bir döneminde hata yapan insanın her zaman hata yapacağını savunurken [29], Payot insanların çoğunun zaten zekalarını kullanmadıklarını, modanın ve toplumun rüzgarıyla tıpkı Güneş'in etrafında sorgusuzca dönen Dünya gibi sürüklendiklerini belirtir [29, 30]. Bir egoist bile yeri geldiğinde, yarım saatliğine de olsa canını feda edebilecek kadar karakterinin dışına çıkabiliyorsa, insan karakteri Kant'ın sandığı gibi 'homojen, sabit bir blok' olamaz [30, 31]. Karakter karmaşıktır ve üzerinde çalışmaya müsaittir [31]. Bu kaderci teori, sadece kendi tembelliğimizi haklı çıkarmak için sarıldığımız süslü bir bahanedir.

İkinci Yanılgı: Kolaycı Özgür İrade Teorisi Kadercilik ne kadar kötümserse, bu teori de o kadar tehlikeli bir iyimserlik taşır. Bu görüş, insanın 'sadece isteyerek' kendi üzerinde anında egemenlik kurabileceğini savunur [31]. Payot, bu teorinin, kişiyi ıslah etmenin kolay ve doğal bir şeymiş gibi gösterdiği için insanlığa ve psikolojiye büyük zarar verdiğini belirtir [4, 32]. Eski çağlarda çocuklar ancak sekiz yıllık sert bir disiplinle başarıya ulaşabileceklerini bilirken, bugün sadece istemenin yeteceği sanılıyor [4].

Nasıl ki Fransa, 1870'teki yıkıcı yenilgisinden sonra sadece 'Büyük Fransa olalım' diyerek değil, yirmi yıllık sabırlı, kan ter içindeki bir çabayla yeniden ayağa kalktıysa; bireyin de kendine hakim olması öyle bir anda gerçekleşmez [32]. Öğretmenlerin 'Siz nasıl isterseniz öyle olur!' sözleri büyük bir yalandır; kimse bize o 'istemeyi' nasıl elde edeceğimizi öğretmemiştir [32].

Payot noktayı şöyle koyar: Özgürlük, doğuştan gelen bir hak veya basit bir olgu değildir; o kazanılması gereken bir 'ödüldür' [33]. Tıpkı satrançta taşların nasıl ilerlediğini bilmeden tecrübeli bir rakibe karşı oynamanın anlamsız olması gibi, psikoloji yasalarını (dikkat, duyguların çağrışımı) bilmeden zihnimizle savaşmak da hüsranla biter [7, 11]. İrademizin ve özgürlüğümüzün tek garantisi, bu psikoloji kurallarını öğrenmek, hayata dair bir plan yapmak ve rüzgarı kendi lehimize kullanmayı bilmektir [7, 11, 34].

Bu bölümün özü: İrademiz ne taştan yontulmuş değiştirilemez bir kaderdir, ne de tek bir dilekle gerçekleşecek bir sihir; o ancak aklın ve psikolojinin yasaları kullanılarak, bir mimar sabrıyla tuğla tuğla inşa edilebilecek bir kaledir.

Sonuç: Jules Payot’nun yüz yılı aşkın bir süre önce koyduğu bu teşhisler, bugün sosyal medya bildirimleri, sürekli yenilenen haber akışları ve 'aynı anda on sekiz işi birden yapma' yanılgısı içinde boğulan modern insan için çok daha büyük bir anlam ifade ediyor. Birinci Kitap, bize acı ilacı içirdi ve zihnimizdeki engelleri temizledi. Tembelliğimizin maskelerini düşürdük, odaklanmanın ne olduğunu anladık ve değişimin imkansız olduğunu söyleyen felsefeleri çöpe attık. Şimdi sıra, bu temizlenmiş araziye irademizin temellerini nasıl atacağımızda.

Bu parçanın özü: İrade zayıflığı doğuştan gelen bir lanet değil, psikolojik yasaların yanlış kullanılmasının bir sonucudur; sorunu çözmek için öncelikle tembelliğin farklı maskelerini (dağınık çalışma, uyuşukluk) tanımak ve zihnimizdeki cesaret kırıcı hatalı inançları yıkmak gerekir [1-4].

1. Mücadele Edilecek Düşman: Cinsel Dürtüler ve Şehvet Dostum, irade terbiyesi serüvenimizde artık teorik tartışmaları bir kenara bırakıp sahaya iniyoruz; çünkü Jules Payot bu bölümde, zihinsel enerjimizi adeta bir kara delik gibi yutan en somut iki düşmanımızla yüzleştiriyor bizi: Tembellik ve nefse düşkünlük, yani şehvet . Bu ikisi birbirinden bağımsız rastgele düşmanlar değildir; aksine, aralarında kusursuz ve ölümcül bir iş birliği vardır . Tembellik, insanı gevşeterek ahlaki açıdan tamamen korunaksız bir hale getirir ve kişiyi şehvete, bedensel hazlara doğru iter . Aynı şekilde, ahlaki çöküntü ve şehvetin bedende yarattığı o ağır tahribat da dönüp dolaşarak kişiyi yeniden tembelliğin kucağına fırlatır . Payot, ihtirasların insanı nasıl insanlıktan çıkardığını, gözünü kör edip beynini kararttığını ve bu dürtüler devam ettiği sürece adeta hayvanlar gibi hareket etmemize neden olduğunu çok çarpıcı bir dille anlatır . Ancak yazarımız burada ahlaki bir vaaz vermekten ziyade, bir mimar gibi düşünmemizi ister; tıpkı bir mimarın yerçekimi kanununu binalarını sağlamlaştırmak için kendi lehine çevirmeyi bilmesi gibi, biz de içimizdeki bu psikolojik güçleri tanımalı ve onları lehimize çevirmeyi öğrenmeliyiz . Bize zarar veren, tembelliğe sebep olan tüm güçleri kısmak, bize canlılık verenleri ise ortaya çıkarmak zorundayız . Özellikle lise yıllarından sonra, üniversite eğitimi için büyük bir şehre gelen gençlerin durumu kritik bir aşamadır . Aile baskısından, ödevlerden ve sıkı denetimden kurtulan genç, kendini bir anda devasa bir özgürlük alanında, hem de fizyolojik değişimlerinin zirvesinde bulur . İşte bu dönemde genç, Beaumarchais'nin Cherubin karakterinde resmettiği gibi, henüz seveceği kadını bile seçmeden sadece "sevmeyi sevdiği", romantik ve coşkulu bir döneme girer . Ne var ki bu Herkülümsü enerji doğru bir amaca kanalize edilmezse, genç kendini çalışmanın zorluğundan kaçıp pembe hayallerin, verimsiz aşk romanlarının ve tembelliğin içinde bulur . Payot, bu yaşlarda kurulan o uzun, pembe hayallerin gencin hayati işlere odaklanmasına nasıl engel olduğunu, odasında yalnız başına çalışmanın gence ne kadar itici gelmeye başladığını vurgular . Peki bu zihinsel savurganlığın toplumsal kökeninde ne yatar? Payot, parmaklarını dönemin acımasız evlilik kurallarına basar: Sosyal gelenekler ve başlık parası (veya çeyiz/maddi beklentiler) gibi zorunluluklar yüzünden, bir gencin evlenebilmesi için sekiz ila on yıl beklemesi, otuz yaşına kadar dişiyle tırnağıyla çalışması gerekmektedir , . Gençliğin en güzel on yılı, fiziksel ihtiyaçlar ile kötü alışkanlıklar arasında sıkışıp heba olmaktadır . Yazarımızın buna bulduğu çözüm ise son derece radikaldir: Erken evlenmekten çekinmeyin, bunun için gerekirse o süslü çeyizlerden ve maddiyattan vazgeçin! . Payot, sürekli korse takan, havasız ortamlarda bir "sera meyvesi" gibi yetiştirilen, operalara gidip romantik kitaplar okuyan zengin ve sosyetik kızların gerçek hayatla yüzleştiklerinde nasıl darmadağın olduklarını anlatır . Bunun yerine, erkeğin eksiklerini görebilen, şefkatli, becerikli, zorluklara omuz omuza göğüs gerebilecek dürüst bir işçi sınıfı kızıyla veya sade bir hanımla evlenmenin, kişisel ve zihinsel gelişim için çok daha değerli olduğunu savunur . Ünlü düşünür John Stuart Mill'in, eşi Harriet Taylor Mill'den övgüyle bahsetmesini örnek göstererek; akılcı ve gözlem yeteneğine sahip tek bir kadının varlığının, bir düşünür için bir harem dolusu kadından çok daha kıymetli olduğunu hatırlatır . Eğer evlilik hemen mümkün değilse, gencin bu cinsel dürtülerle, fuhuşla veya sokak hayatıyla baş başa kalmasının bedeli çok ağırdır . Hayat kadınlarıyla ilişkiye girmenin sonuçları sadece ahlaki değil, korkunç derecede fizikseldir . Bu ortamlara giren gençler çok çabuk yaşlanır, gözlerinin feri söner, göz altları morarır, kas ve omurilik yetmezlikleri başlar; daha otuzlu yaşlarda nevralji, kalp hipertrofisi ve görme kayıplarıyla boğuşurlar . İşin kötüsü, bu bedensel çöküş hafızayı ve aklı da vurur; dikkat dağılır, akıl o kıvraklığını yitirir ve hayat kaygısız, iğrenç bir tembelliğe sürüklenir . Bu noktada Payot, cinselliği bir "enerji bütçesi" meselesi (hesaplar arası transfer) olarak ele alır . Nasıl ki midemiz boşaldığında açlık hissediyorsak, cinsel organlarda biriken sıvılar da aklı sürekli meşgul eder; ancak bu, midenin aksine bir eksiklik değil, "harcanması gereken bir fazla enerji" durumudur . Ve bu bütçedeki fazla enerjiyi, zihinsel bir çalışmaya veya fiziksel bir aktiviteye transfer etmek mümkündür , . Üstelik bu azgınlığın en büyük tetikleyicilerinden biri de Tolstoy'un deyimiyle "aygır gibi" tıka basa yemek yememiz, ağır et tüketmemiz, kafelerin sağlıksız sıcak ortamlarında oturmamız ve sabahları yumuşak yataklarda uykuyu uzatmamızdır , . Sabah uykuları iradeyi adeta eritir . Yazarımız edebiyatın ve tıbbın bu konudaki yanıltıcı tavrına da ateş püskürür. Carlyle'in, Thackeray'yi eleştirirken Fransız usulü "aşkı hayatın tek amacı gibi göstermesini" kınamasını haklı bulur; çünkü aşk hayatın sadece kısa bir döneminde yaşanan, diğer önemli işlerimizden yalnızca biridir . İkinci sınıf edebiyat eserleri ve bazı doktorların "aşksız hayatın boş olduğu" veya "iffetli olmanın sağlığa zararlı olduğu" yönündeki 1500 sayfalık kitapları, gençlerin iradesizliğini meşrulaştırmak için uydurulmuş zehirli yalanlardır , , , . Zührevi hastalıkların ölümcüllüğüne karşın, kendini tutmanın bedene inanılmaz bir zindelik ve enerji verdiğini hatırlatır , . Peki bu dürtülerle nasıl savaşacağız? Payot'nun stratejisi net: "Göğüs göğüse çarpışma, kaç!" . Cinsel arzularla doğrudan savaşmaya kalkmak, onları düşünmek anlamına geleceğinden onları daha da güçlendirir . Akılda pusuda yatan bu düşünceleri uyandıracak resimlerden, romanlardan (örneğin Diderot okumaktan), muhabbetlerden ve kötü arkadaşlardan derhal uzaklaşmak gerekir . Şehvet başlangıçta cılızdır; eğer aklı verimli ve keyifli bir çalışmayla sürekli meşgul edersek, bu dürtüler kendine tutunacak bir dal bulamaz , . Tembellik, ahlaksızlıkların anasıdır; akıl boş kaldığında hayaller devreye girer ve dürtüler oraya yerleşir , . Ayrıca genç adam, bu "pembe" sanılan ancak hastalıklı ve masraflı olan sahte ilişkilere harcadığı parayı ve zamanı bir kağıda dökmelidir , . Barlarda kaprisli kadınlara harcanan o paralarla Alpler'de, Pireneler'de, Hollanda'da veya İtalya'da yapılabilecek o muhteşem seyahatleri, gezilebilecek müzeleri düşünmek, gencin gözünü açması için yeterli olacaktır , . Bu bölümün özü: Cinsel dürtüler ve şehvet, zihni boş kalmış ve bedeni tembelliğe alışmış bir gencin enerjisini sömüren en yıkıcı düşmanlardır. Bu düşmanla doğrudan savaşmak yerine; bedeni erken kalkmak ve az yemekle terbiye etmek, enerjiyi entelektüel hedeflere "transfer" etmek ve cinsel çağrışım yapan tüm ortamlardan akıllıca kaçmak tek geçerli stratejidir.
2. Mücadele Edilecek Düşman: Kötü Arkadaşlar Sevgili dostum, içimizdeki o karanlık dürtülerle nasıl baş edeceğimizi konuştuktan sonra, şimdi tehlikenin dışarıdan gelen, güler yüzlü ama bir o kadar da sinsi olan formuna geliyoruz: Kötü arkadaşlar . İrade terbiyesinde arkadaş seçimi, adeta geleceğimizin mimarisini belirleyen en kritik yapıtaşlarından biridir. Payot'ya göre, bir arkadaş fıgürünün o masum gülümsemesinin arkasında, aslında istikbalimizin en azılı düşmanı pusuda bekliyor olabilir . Yazarımız üniversite ortamlarındaki tehlikeli arkadaş tiplerini ustalıkla sınıflandırır. İlk grupta, maddi durumu iyi olan, aileden zengin, gelecek kaygısı taşımayan gençler vardır . Bunlar değerler eğitiminden yoksun oldukları için kendi gençliklerini hunharca harcarlar; yaşları ilerledikçe de emek veren, çalışan insanları küçümseyip onlarla alay etmeyi bir marifet sanırlar . İkinci ve çok daha "azılı" grup ise pesimist (karamsar) tiplerdir . Bunlar, işten kaçan, tembelliği içselleştirmiş, kıskanç ve haset karakterlerdir . Sürekli depresyon yayarlar; kendi eksikliklerinin farkında olduklarından, içlerindeki o aşağılık kompleksiyle başkalarının da çalışmasını engellemek, onları da kendi bataklıklarına çekmek için ellerinden geleni yaparlar . Bir de sırf "tembel" olduğu için tehlikeli olanlar vardır ki, bunlar seni sürekli barlara, kafelere davet ederek işinden alıkoyar . Özellikle büyük bir şehre gelip ailesinden uzaklaşan ve "özgürlük" sarhoşluğu yaşayan Fransız öğrenciler (Almanlardan farklı olarak alkole de düşkünlerse), bu içi boş ama sözde kanaat önderi olan "havalı" arkadaşların çekimine kolayca kapılırlar . Bu tembeller, zayıf karakterli gençleri adeta bir köle gibi peşlerinden sürükler, onların zamanını, akıl sağlığını ve iradesini tüketirler . Ünlü düşünür Chesterfield'in dediği gibi: "Sadece kendi başlarına kalsalar, bu kadar ahlaksızlığa yeltenmezlerdi." . Böyle ortamlara çekilen bir genç, o an çok eğlendiğini, çok mutlu olduğunu sanır. Oysa Payot bu durumu çok çarpıcı bir metaforla açıklar: Onların mutluluğu, tıpkı karanlıkta belli belirsiz parlayan "çürük bir odun" gibidir; uzaktan ışıldar ama yaklaştığınızda içinin kof ve çürümüş olduğunu görürsünüz . Kendine hakim olan akıllı bir genç, bu içi boş kalabalığın fikirlerinin ve sözde eğlencelerinin aslında bir eziyet ve tehlike barındırdığını çok iyi bilir . Bu yüzden arkadaşlarının o ısrarlı taleplerini kibarca ama tavizsiz, kararlı bir şekilde reddetmelidir . Dahası, Payot bize harika bir psikolojik kalkan önerir: Onların o yerici, saçma sapan muhabbetlerini dinlerken, tıpkı bir "ruh sağlığı doktorunun, akli dengesi yerinde olmayan hastasını dinlediği gibi" dinlemeliyiz; yani söylenenlere zerre kadar inanmadan ve etkilenmeden! . Sırf onlar beni sevsin, dışlamasın diye verimli çalışma mutluluğumu, sağlığımı neden onlara feda edeyim ki? . Payot, öğrencinin arkadaş grubuna karşı her zaman sempatik ve sevecen görünmesini, ancak kendi sınırlarını çizmesini öğütler . Bırakın onlar kafelere gidip vasatlığın içinde boğulsunlar; siz kütüphanenize veya müzelerinize dönün . Kafelere takılmanın en büyük tehlikesi, Jonathan Swift'in Gulliver'in Gezilerinde anlattığı o meşhur sahneye benzer: Gulliver sahilde uyurken, cüce Lilliputlular onu parmak kalınlığındaki dev halatlarla değil, binlerce minicik iplikle yere çivilemişlerdir . İşte kafelere takılmak, ara sıra yapılan o "küçük" kaçamaklar, o masum görünen alışkanlıklar da böyledir; yavaş yavaş, binlerce minik kazıkla iradenizi yere çiviler, sonunda temiz hava yerine sigara dumanına ve atalete (eylemsizliğe) esir olursunuz . Dahası, dikkatimizi dağıtan düşmanlar sadece insanlar değildir; gazeteler ve dergi yığınları da zihnimizi parçalayan harici düşmanlardır . Gazete okumak, beyni lüzumsuz haberlerle doldurarak tıpkı zararlı uyarıcılar gibi zihne anlık ve akut bir darbe vurur . Gazeteleri okuduktan sonra sinirlenmeyen, gereksiz bir yorgunluk hissetmeyen var mıdır? . Son olarak, bu dış çevre bağlamında "taşra sosyetesi" (yüksek zümre) illüzyonuna da değinir yazar. Taşrada veya büyük şehirde, aklın ve karakterin değil de sadece paranın ve gösterişin hakim olduğu, ahlakın yerle bir edildiği o "sosyetik" çevreye girmek bir ayrıcalık değil, felakettir . Aptallık bulaşıcıdır; kültürden yoksun bu ön yargılı çevrede genç, yavaş yavaş acıma ve hakkaniyet duygusunu kaybeder, kariyer planlarından uzaklaşır . Marivaux'nun o harika tanımıyla, böyle bir grubun parçası olan kişi "sadece seyreden, dinleyen ama asla düşünmeyen", pencereden boş boş dışarı bakan birine dönüşür . Bu bölümün özü: Zamanımızı, odaklanmamızı ve ahlaki pusulamızı çalan kötü arkadaşlar ve boş çevreler, irade terbiyesindeki en büyük sabotajcılardır. Akıllı bir genç; kalabalıkların sahte ışıltısına kapılmamalı, "hayır" demeyi bilmeli ve kendini minik alışkanlıkların ipleriyle yere çiviletmeden, seçkin ve hedefleri olan dar bir dost çemberi kurmalıdır.
3. Mücadele Edilecek Düşman: Tembellik Bahaneleri Gelelim insan zekasının kendi kendini kandırmaktaki o muazzam ve bir o kadar da trajik ustalığına. Dostum, tembellik sadece "hiçbir şey yapmama" arzusu değildir; o aynı zamanda kendi varlığını meşrulaştırmak, vicdanımızı rahatlatmak için zekamızı kiralayan bir avukattır . Payot, tembelliğin içimizde ürettiği bu mantıklı görünen ama aslında tamamen aldatıcı olan mazeretlere "sofizmler" (yanıltmacalar) der . Tıpkı eski bir hikayede "şeytanın, avını ikna edebilmek için oltanın ucuna taktığı yemi kişinin zaafına göre sürekli değiştirmesi" gibi, tembellik de her defasında bizi avlayacak o süslü ve sinsi bahaneyi bulur . Zayıf ve savunmasız irademiz, kendini aklamak için bu bahaneye dünden razıdır . Peki nedir bu en yaygın bahaneler? Üniversite öğrencilerinin, özellikle de geçinmek için özel ders veren veya çalışan gençlerin dilinden düşürmediği birinci yalan şudur: "Zamanım yok!" . Oysa Payot, zihinsel çalışma için günde sadece birkaç saatin fazlasıyla yeterli olduğunu savunur . Hatta avukatlık, doktorluk veya profesörlük gibi en itibarlı meslekler bile bir süre sonra rutine bağlar ve zihni köreltmeye başlar; öğretim görevlisinin akşam hissettiği yorgunluk zihinsel bir yorgunluk değil, saatlerce konuşmaktan kaynaklanan kas yorgunluğudur . Gençlerin birçoğu sorgulandığında aslında günde üç dört saat boş vakitleri olduğunu itiraf ederler, ancak "büyük bir eser veya çalışma için en az altı saat kesintisiz zamana ihtiyaçları olduğuna" kendilerini inandırdıkları için o üç saati de çöpe atarlar . Payot onlara şöyle seslenir: Sadece günde üç saat çalışın! Göreceksiniz ki, günde 3 saatlik düzenli çalışma ile 6 ayda alacağınız verim, günde 6 saat çalışarak 3 ayda alacağınız verimden çok daha kalıcı ve faydalıdır . Gottfried Leibniz'in o muazzam uyarısını hatırlatır yazar: "Beynimi parlatacağım diye ne kadar aşırı çalışırsanız, o kadar köreltirsiniz." . Bir diğer tembel türü ise zamanı olduğunu kabul eder ama bu kez de "işe koyulmanın, o havaya girmenin çok uzun sürdüğünü, zihni yorgunken verim alamayacağını" iddia eder . Bu da koca bir yalandır. Payot, sabah ne kadar uykulu olursanız olun, sadece on beş dakikalık bir irade zorlamasıyla zihnin açılacağını ve çalışma havasına girileceğini belirtir; uyuşukluk aslında zihinde değil, tamamen "istekte"dir . Gelelim en tehlikeli, en entelektüel bahaneye: "Mekan ve İmkan Bahanesi" (Fransa için Paris bahanesi). Öğrenciler, büyük şehirlere, örneğin Paris'e gitmeden, o devasa laboratuvarlara ve kütüphanelere erişmeden asla başarılı olamayacaklarına, taşrada köreleceklerine inanırlar . Tecrübeli insanların bile desteklediği bu "merkezileşme" yanılgısı, gencin hevesini kırmak için uydurulmuş en büyük sofizmlerden biridir , . Payot, tarih sayfalarını açar ve önümüze devasa kanıtlar serer: Descartes, Spinoza, Kant, Rousseau, Darwin, Stuart-Mill, Spencer ve Tolstoy! Bu büyük düşünürlerin neredeyse hepsi fikirlerini devasa şehirlerin gürültüsünde değil, yalnızlıkta, sükunet içinde ve taşrada üretmişlerdir . Paris, eserlerin yaratılması için değil, sadece "pazarlanması ve şöhret bulunması" için bir mecradır; tıpkı bir katilin Paris'te cinayet işlediğinde tüm ülkenin duyması gibi . Alman doğa bilimci Ernst Haeckel'in o sarsıcı tespitini hatırlatır yazar: "Üniversitelerin bilimsel buluşları, büyüklükleriyle ters orantılıdır!" . Devasa ve muhteşem laboratuvarlarda, uyuşuk bir beyinle sadece ziyan olursunuz; önemli olan kısıtlı imkanlarla büyük işler başarma heyecanıdır . Peki ya devasa kütüphaneler? Payot'ya göre, binlerce kitaba sınırsız erişimi olan biri, araştırmak ve kendi fikrini üretmek yerine hazıra konmaya meyleder . Oysa kısıtlı kaynağı olan bir genç, elindeki üç beş kitabı derinlemesine okur, üzerine düşünür ve onları zihninde mükemmel bir şekilde organize eder . Bunu, "dağınık ve kalabalık bir askeri birlik (büyük kütüphane) ile tam teçhizatlı, disiplinli, elit bir askeri birliğin (kısıtlı ama iyi sindirilmiş bilgi)" karşılaştırmasıyla açıklar . Üstelik büyük şehir, Jules Huret'nin edebi gelişim üzerine araştırmalarında belirttiği gibi, gençleri daracık dairelere hapseden, fabrika bacalarının gökyüzünü kapattığı, stresli, gürültülü ve huzursuz bir koşuşturmadan ibarettir . Orada insan kaybolur. Oysa "taşra" demek sükunet demektir, manastır dinginliği demektir . Orada kafanız rahat olur, düşünceleriniz yavaş yavaş olgunlaşır, temiz havada kalbinizin pompaladığı oksijenle zihniniz berraklaşır , . Gerçek yetenek ve gelişim dışarıdan içeriye (imkanlardan insana) doğru değil, "içeriden dışarıya" doğru gerçekleşir . Dünyayı ikiye ayırmak gerekirse, bu "Paris'te olanlar ve olmayanlar" değil; "istekli, kararlı olanlar ve zayıf iradeli tembeller" şeklindedir . İstekli adam kısıtlı imkanla harikalar yaratır; tembele ise dünyanın en büyük kütüphanesini verseniz, kapağını bile açmaz . Bu bölümün özü: Tembellik, "zamanım yok", "işe odaklanamıyorum" veya "bulunduğum şehirde imkan yok" gibi zekice kılıflara (sofizmlere) bürünerek irademizi felç eder. Oysa zihinsel üretim devasa laboratuvarların veya bitmez tükenmez boş saatlerin değil; sükunet içinde, kısıtlı imkanları derinlemesine kullanan kararlı ve odaklanmış bir zihnin "içeriden dışarıya" doğru patlamasının eseridir.
4. Çalışmanın Verdiği Mutluluk Ve nihayet dostum, onca düşmanla, onca engelle ve zihnimizin ürettiği bahanelerle savaştıktan sonra ulaştığımız o muazzam zirve: Çalışmanın insana bahşettiği o saf, devredilemez mutluluk . Eğer hayatı hiçbir şey üretmeden, vaktimizi sadece boş işlerle harcayarak geçirirsek; yaşımız kemale erip dönüp arkamıza baktığımızda hissedeceğimiz şey koca bir "hiçlik" ve dehşettir . Tembel insan için zaman, onu yavaş yavaş ölüme götüren ve elinden hiçbir şey gelmeden, istemeye istemeye bindirildiği hızlı bir tren gibidir; geçmişi nafile bir rüya, bugünü ise anlamsız bir bekleyiştir , . Oysa düzenli çalışan insan için durum bambaşkadır. Tıpkı tohum eken bir çiftçinin hasat zamanı ürününü alması gibi, iradesiyle üreten insan da her yeni günde emeğinin karşılığını, toplumun saygısını ve somut bir eser bırakmanın onurunu yaşar . İnsanın içindeki o "Yaşadığımı hissediyorum!" çığlığı, sadece ve sadece çalışmayı bir alışkanlık haline getirmekle duyulabilir . Tembel insanın asla tadamayacağı bir coşkudur bu. Hatta Pascal, Maer'e yaptığı bir seyahatte sağlık sorunları yüzünden mecburen hiçbir şey yapmadan yatmak zorunda kaldığında, "tembelliğin bir insanda asla kabullenemeyeceği, en katlanılmaz özellik olduğunu" bizzat yaşayarak öğrenmiştir . Darwin'in bir gazetede çıkan şu sözü ne kadar da manidardır: "Bir asker veya çiftçi hayat koşullarından şikayet ediyorsa, onu işsiz bırakın (asıl ceza budur)!" . Payot, tembel insanı Antik Yunan tiyatrosundan alınma o vurucu kavramla tanımlar: "Hotontimorümenos", yani "kendi kendisinin celladı" . Tembellik, insanın kendi bedenine ve aklına yapabileceği en ağır işkencedir . Hele bir de mirasa konmuş, çalışmak zorunda olmayan ama beyni boş kalmış insanları düşünün; sıkıntıdan patlarlar, problemlerini uyuşturucularda veya cinsel aşırılıklarda arar, kendi kendilerini zehirlerler . Zira "şeytan tembellerden beslenir"; meşguliyeti olmayan beyin, kendi sıkıntılarını tıpkı geviş getiren bir hayvan gibi sürekli çiğner durur ve kendini tüketir . Tembel, lortlar gibi yaşasa bile hayat ona eziyettir, çünkü hareketsizlik keyif vermez; gerçek zevk çabanın tam kalbindedir . Çalışmak kelimesinin zihinlerde eziyet, yorgunluk ve acı ile eşleştirilmesi insanlık adına büyük bir trajedidir . Psikolojinin en basit kuramlarından biri der ki: Aşırıya kaçılmadığı sürece tüm çalışmalar insanı mutlu eder . Payot bu durumu ünlü düşünür Montaigne'in "erdem" tanımıyla açıklar. Montaigne'e göre erdem, insanların sandığı gibi ulaşılmaz bir Kafdağı'nın tepesinde, korkutucu, tehlikeli kayalıkların arkasında bekleyen bir hayalet değildir; aksine yaklaştıkça güzelleşen, verimli ve güzel kırlardaki çiçekler gibidir, ulaşan için yolu gölgelik ve çiçeklidir . İşte zihinsel çalışma da tam olarak böyledir! Gençlere çalışmanın, o verimli kırlardaki çiçekler gibi doğal bir haz olduğunu öğretmeliyiz . Dahası, tembel insan varlığını ve eğlencesini sürdürmek için daima başkalarına muhtaçtır; "çalışmak özgürlüktür" kuralı gereği, çalışmayan kişi sürekli başkalarının hizmetine ve onayına bağımlı kalır . Yunan filozof Epiktetos, hayatı "bizden kaynaklananlar" ve "bizden kaynaklanmayanlar" olarak ikiye ayırır ve tüm acılarımızın "bizden kaynaklanmayan" şeylere (yani dışa) bağımlı olmaktan çıktığını söyler . Tembelin mutluluğu tamamen başkalarına bağlıyken, çalışkan insan kendi ürettiği işle, kendi kendine yeterek mutlu olur . Ve nihayet zaman akıp gittiğinde, yaşlılık gelip çattığında ne olur? Tembel için yaşlılık karanlık, dar ve karamsar bir sondur. Oysa çalışkan insan, gençliğin o anlamsız egoist zevkleri geride kaldığında, kültürel ve zihinsel birikiminin meyvelerini toplar . Quinet'in o muazzam itirafını hatırla: "Yaşlılık geldiğinde, onu bana anlatılan karanlık ve soğuk tablodan çok daha sempatik, gençliğimden çok daha huzurlu buldum. Hiç olmadığım kadar geniş ufuklara sahip oldum... Hiçbir şeye değişmem bugünümü!" . Zihnen çalışan insanın, hem içsel bir huzuru hem de çevresine yaydığı doğal bir otoritesi vardır; bu, lüksün, paranın veya sahte şöhretin asla satın alamayacağı, sadece ter ve iradeyle kazanılmış o asil, kalıcı ve yenilmez mutluluktur . Bu bölümün özü: Çalışmak, sanıldığının aksine bir külfet veya eziyet değil, insanın kendi kendini var etme, bağımsızlaşma ve hayatını anlamlandırma sürecidir. Tembellik insanı içten içe kemirip kendi kendisinin celladı (hotontimorümenos) yaparken; düzenli iradi çaba, kişiye gençliğinde özgürlük, yaşlılığında ise geniş ufuklu, asil ve sarsılmaz bir iç huzuru bahşeder.

Kendi içimizde kopardığımız fırtınalar yetmez. Jules Payot’ya göre irade; doğru öğretmenler, özenle seçilmiş dostlar ve 'ölümsüz üstatların' rüzgarıyla şişen bir yelkendir.

Dostum, irade terbiyesi serüvenimizde şu ana kadar hep iç dünyamızın dehlizlerinde dolaştık. Tembelliğimizin maskelerini düşürdük, cinsel dürtülerimizin o sinsi enerjisini nasıl yöneteceğimizi konuştuk ve bahanelerimizi lime lime ettik. Belki de kendi kendine, 'Tamamdır, ben bu işi kafamda çözerim, kapıları kilitler ve dünyayı dışarıda bırakarak irademi çelik gibi yaparım' dedin. Jules Payot, işte tam bu noktada, İrade Terbiyesi’nin Üçüncü Kitabı’nda o kilitli kapıları kırarak içeri giriyor ve seni çok sert bir gerçekle yüzleştiriyor: Tek başına başaramazsın. İrade, sadece kişisel ve izole bir çaba değildir; çevrenin, toplumun, öğretmenlerin ve hatta yüzyıllar önce ölmüş büyük düşünürlerin desteğine muhtaç, devasa bir sosyal organizasyondur. Eğer iç kaynaklarınla tek başına savaşıyorsan, silahını teslim etme vaktin gelmiş demektir. Şimdi, bu yalnızlık illüzyonundan kurtulup, dış dünyadaki devasa rüzgarları yelkenlerimize nasıl dolduracağımızı adım adım inceleyelim.

Bölüm 1: Toplumsal Baskının Gücü ve Öğretmenlerin İhaneti

İnsanoğlu, doğası gereği başkalarının gözleriyle var olan bir canlıdır. Dış dünyanın bizim hakkımızdaki düşünceleri, içimizde nükleer bir enerji yaratabilir. Stuart Mill ve Alexander Bain gibi düşünürlerin tartıştığı üzere, toplumu harekete geçiren şey çoğunlukla dışarıdan gelen bir teşviktir. Payot, bu toplumsal beklentinin (kamuoyu baskısının) insan üzerinde nasıl mucizeler yarattığını tarihten vurucu örneklerle açıklar.

Antik Atina'yı düşün! Küçücük bir coğrafyadan dünya tarihini değiştiren filozofların, şairlerin ve sanatçıların fışkırmasının sebebi neydi? Sadece genetik mi? Hayır! Atina halkının entelektüel başarıya ve estetiğe duyduğu o muazzam hayranlık, yani 'toplumsal destek' o dehaları doğurdu. Ya Sparta? Spartalı bir çocuğun, hırsızlık yaptığı anlaşılmasın diye kıyafetinin altına sakladığı tilki karnını deşip etini parçalarken, sadece 'korkak ve hırsız' damgası yememek için yüzünde en ufak bir acı belirtisi göstermeden öylece durmasını sağlayan güç neydi? İrade mi? Evet, ama o iradeyi doğuran şey Sparta toplumunun o ezici beklentisiydi. Düşmanlarına esir düşen Kızılderililerin, akıl almaz işkenceler altında gülümsüyor olmasını salt bir 'istisna' veya 'doğaüstü bir güç' olarak açıklayamayız. O gülümsemenin arkasında, toplumun 'cesaret' mefhumuna yüklediği muazzam baskı yatar.

Bunu bugünün modern dünyasına, hatta kendi hayatımıza uyarlayalım. Modern plazalarda, fabrikalarda sırf daha lüks yaşamak, bir statü sembolü elde etmek için insanların birbirini ezmesini sağlayan motor güç de bu kamuoyu baskısı değil midir? Beden eğitimi öğretmenleri bunu çok iyi bilir; bir yüzücü veya buz patencisi, kendisini izleyen bir kalabalık olduğunda, yalnızken sergilediği performansın çok üzerine çıkar. Payot burada harika ve çok samimi bir örnek veriyor: Kendi mahallenizde, tanıdıklarınızın arasında dilencilik yaptığınızı düşünün, bir de kılık değiştirip hiç kimsenin sizi tanımadığı uzak bir şehirde dilendiğinizi düşünün. Ya da üzerine giydiği kıyafetin yakışmadığını düşünen bir kadının sokakta yürürken çektiği o tarifsiz içsel acıyı hayal edin. Payot'nun kendi itirafıyla, üniversite yıllarında dirseklerine kadar inen bir şal giydiği için bütün gözlerin kendi üzerinde olduğunu sanıp acı çekmesi... Hepimiz başkalarının bakışlarının esiriyiz! Peki, madem davranışlarımız üzerinde böylesine 'despotik' ve korkunç bir etkisi olan bir güç var, biz bu gücü neden kendi irademizi terbiye etmek, başarıya ulaşmak için kullanmıyoruz?

Eğitim Sisteminin Büyük Çöküşü ve Hapisten Çıkan Öğrenci

İşte tam burada Payot, eğitim sistemini ve üniversite hocalarını adeta topa tutuyor. Lise yıllarında çocuk; öğretmenlerinin, ailesinin ve arkadaşlarının gözetimi altındadır. Ödevini yapmadığında azarlanır, başarılı olduğunda övülür. Yani o toplumsal baskı (dış kalkan) çocuğun etrafını sarmıştır. Ancak lise bitip de üniversiteye kapağı attığı an, o kalkan bir anda yok olur. Üniversite birinci sınıf öğrencisi, hapisten yeni çıkmış bir mahkumun o sersemletici, zehirli şaşkınlığını yaşar! Bütün baskılar bitmiştir! Bu sahte özgürlüğün sarhoşluğuyla genç, gece ikilere kadar barlarda, kafelerde sabahlamayı, dilediği gibi yaşamayı bir marifet sanır. Ailesi uzakta, hocası ise ulaşılmaz bir 'kürsüde'dir. Zayıf iradeli olanlar bu girdapta boğulur gider. Ancak zeki ve özellikle ekonomik olarak başarılı olmaya 'mecbur' olan dar gelirli öğrenciler, bu sahte sarhoşluktan çabuk ayılırlar. Çünkü onların kaybedecek zamanı yoktur.

İşte bu noktada en büyük görev kime düşüyor biliyor musunuz? Üniversite profesörlerine! Ama ne yazık ki modern akademide (ve Fransa'daki yükseköğretimde) iğrenç ve canavarcasına bir anlayış hakimdir: 'Üniversite hocası lise öğretmeni gibi bir eğitimci değildir; o bir bilim insanıdır. Görevi sadece gerçeği araştırmaktır, öğrencinin ruhuna dokunmak değil.' Payot bu fikre isyan eder. Eğer hoca sadece laboratuvarında araştırma yapsaydı bu doğru olabilirdi; ama o, her ay vezneden bir 'öğretmen' maaşı almaktadır! Öyleyse gençlerin o yalnızlık ve çaresizlik anlarında onlara yön vermek zorundadır.

Payot, hocaların öğrencilerin geçmişini, hayallerini, kaygılarını zerre kadar bilmediğinden yakınır. Oysa bir profesörün dudaklarından dökülecek ufak bir cesaretlendirme sözü, o yalnız gence dünyaları bahşedebilir. Alman filozof Fichte'nin öğrencileriyle kurduğu birebir temas sayesinde Alman gençliğini nasıl ayağa kaldırdığı; veya Fransa'da Lavisse'in başıboş gençleri bir araya toplayıp onlara hedefler vererek nasıl muazzam bir güç yarattığı bunun kanıtıdır. Eğitim, öğrencinin beynine tıka basa bilgi doldurmak, iğrenç bir ansiklopediyi yutmasını beklemek değildir. Bu ezberci 'loto' sistemi (ki tıp, fen veya hukuk müfredatlarına bakarsanız bunu görürsünüz) öğrenciyi bilimden iğrendirir.

Gerçek bir hoca, tıpkı Sokrates'in Platon'a yaptığı gibi, öğrenciyle 'can cana' iletişim kurarak, ona bilgiyi değil 'çalışma metodunu' ve 'bilimsel eleştiri ahlakını' aşılayandır. Büyük dehalar (Newton veya Darwin) kafalarını lüzumsuz bilgilerle dolduran 'ayaklı sözlükler' değillerdi. Onlar, hedeflerine hizmet etmeyen her kitabı kenara iten, zihinlerindeki tohumu (fikri) otuz yıl boyunca özenle büyüten, bilgiyi filtreleyen gerçek savaşçılardı. Profesörün asıl övüncü, o muhteşem görünümlü, içi boş amfi dersleri değil; öğrencisiyle laboratuvarda, çalışma masasında birebir dirsek çürütüp onu ateşlemesidir.

Bölüm 2: Büyük Üstatların Etkisi - Ölülerle Dostluk Kurmak

Peki ya şanssızsak? Ya etrafımızdaki öğretmenler sadece maaşını alıp giden, vizyonsuz ve ruhsuz memurlardan ibaretse? Ya liseden sonraki o 'hapisten çıkmış' özgürlük anımızda, bizi barlara ve kahvehanelere çekiştiren kalitesiz bir arkadaş grubunun ortasına düştüysek? Dış çevremiz adeta bir bataklıksa, irademizi besleyecek o dış desteği nereden bulacağız?

Jules Payot’nun bu duruma bulduğu çözüm, ruhunuzu sarsacak cinsten: Eğer yaşayanlar size yardım edemiyorsa, yüzünüzü ölülere dönün! Evet dostum, doğru duydun. Hayatı, canlılardan çok daha iyi aktarabilen ölüler vardır. Onlar; kitapların raflarında sessizce bekleyen, tarihin gördüğü en büyük düşünürler, o muazzam 'büyük şahsiyetler ordusu'dur.

Bunu sadece romantik bir tavsiye olarak düşünme. Payot, bu muazzam müttefiklerin insanın hayatını nasıl kurtardığını göstermek için efsanevi tarihçi Jules Michelet'nin o tüyler ürperten anısını bizimle paylaşır: Michelet, gençliğinde korkunç bir sefalet içindedir. Karamsarlığın dibe vurduğu, içindeki şüphelerin ve düşmanlarının onunla adeta alay ettiği, ateşin bile yanmadığı buz gibi soğuk bir odada, perşembe sabahıdır. Akşama eve ekmek girip girmeyeceği belli değildir. Her şey bitmiş, umut tükenmiştir. Genç adam, donmuş ellerine bakar, o çaresizlik anında birden içinde stoacı, sarsılmaz bir yaşam enerjisi, bir 'eril canlılık' hisseder. Soğuktan kaskatı kesilmiş elini, o meşe masasına var gücüyle, gururla vurur! Peki, her şeyin bittiği o buz gibi odada, o aç adamın içine o ateşi, o diriliş enerjisini kim koymuştur? Michelet bunu şöyle itiraf eder: 'Her gün beraber olduğum kişiler, yani en sevdiğim yazarlar! O muhteşem grup beni içine çekiyordu.'

İşte 'ölülerle dostluk' budur! Çevrendeki vasat, vizyonsuz insanların dedikodularından sıyrılıp, Marcus Aurelius, Seneca, Spinoza veya Sokrates ile masaya oturmaktır. John Stuart Mill'in babasının, oğlu zorluklarla baş etmeyi öğrensin diye yatağının başucuna özel kitaplar koyması boşuna değildir. Robinson Crusoe'nun o adadaki bitmek bilmez sabrı ve yaratıcılığı; Condorcet'nin anlattığı Turgot'nun hayatı veya Platon'un Sokrates'i... Düşünsene, üzerinden iki bin yıl geçmiş olmasına rağmen Sokrates'in o sarsılmaz iradesi, idamla yargılanırken bile hakikatten zerre taviz vermeyen o devasa ruhu, bugün hala gencecik bir öğrencinin damarlarındaki kanı kaynatabiliyor.

Payot bu noktada modern eğitime çok ince ama can alıcı bir eleştiri getirir: 'Katolik Kilisesi'nin azizleri var. Peki ya bizim laik azizlerimiz nerede?' Bir genç, Spinoza'nın eserlerini okuyup da evrendeki küçüklüğümüzü fark ederek o ilahi sükunete, o derin huzura nasıl kapılmaz? Modern eğitim sisteminin en büyük günahı, bize bu 'Yüzyılların en büyük şahsiyetlerinin' hayatlarını, onların irade savaşlarını anlatan başucu kitapları sunmamış olmasıdır. Klasik eğitimin amacı salt dilbilgisi kuralları öğretmek mi olmalıdır, yoksa o metinlerin arkasındaki devasa ruhların erdemini, sarsılmaz karakterini gençlere aşılamak mı?

Bu yüzden, eğer etrafındaki kalabalıklar senin hedeflerine gülüyorsa, senin sabah erken kalkıp çalışmanı veya zihinsel gelişimini anlamıyorsa, hiç üzülme. Yalnız değilsin. Odanın kapısını kapat, kitabını aç ve insanlık tarihinin en asil, en yenilmez, en parlak zihinleriyle baş başa kal. Onlar seni asla yargılamaz, seni asla tembelliğe itmezler. Tam tersine, zayıf düştüğün her an, tıpkı Michelet'nin meşe masasına vurduğu gibi, senin de yumruğunu masaya vurmanı ve ayağa kalkmanı sağlarlar.

Sonuç: Sonuç olarak, irade terbiyesi ne sadece içeriden dışarıya, ne de sadece dışarıdan içeriye doğru gelişen tek yönlü bir yoldur. İçsel tefekkürümüz ne kadar güçlü olursa olsun, etrafımızdaki rüzgarları (öğretmenler, arkadaşlar, sosyal baskı ve kitaplar) yelkenimize doldurmayı öğrenemezsek, yolculuğumuz bir eziyete dönüşür. Öğretmenlerimizi birer rehber yapmalı, vasatlıktan uzak durmalı ve en önemlisi, kütüphanemizdeki o 'büyük ruhların' fısıltılarını kendimize pusula yapmalıyız. Çünkü insan, en çok vakit geçirdiği beş kişinin ortalamasıdır; ve bu beş kişinin illa hayatta olması gerekmez!

Bu parçanın özü: İrade her ne kadar bireysel bir içsel savaş gibi görünse de, aslında sosyal baskı, çevresel beklentiler ve entelektüel rol modelleri (örneğin kitaplar) tarafından şekillendirilen ve desteklenen sosyal bir olgudur.

Jules Payot’dan iradenin makine dairesine yolculuk: Neden çok düşünüp az yapıyoruz? Küçük alışkanlıklar, nefes egzersizleri ve '15 dakikanın' mucizesi üzerine yüzyıllık bir rehber.

Sevgili dostum, irade terbiyesi serüvenimizde şu ana kadar hep düşmanlarımızı tanıdık. İsteksizliğin o sinsi doğasını, cinsel dürtülerin enerjimizi nasıl sömürdüğünü, kötü arkadaşların bizi nasıl zehirlediğini ve bahanelerimizin (sofizmlerin) zekamızı nasıl esir aldığını gördük. Dış dünyadan, yani öğretmenlerden ve ölümsüz üstatlardan (kitaplardan) nasıl destek alacağımızı da konuştuk. Ancak şimdi, kapıları dış dünyaya kapatıp kendi içimize, o devasa makine dairesine inme vakti geldi. Jules Payot, Dördüncü Kitap’ta bize eşsiz bir cephanelik sunuyor: İç Kaynaklarımız. Bu cephanelikte üç büyük silahımız var: Fikirleri duygularla birleştiren bir simya sanatı olan 'Tefekkür', bu simyayı gerçeğe dönüştüren 'Eylem' ve tüm bu sistemi ayakta tutan 'Beden Sağlığı'. Gelin, kendi iç dünyamızın mimarı olmaya, zihnimizi ve bedenimizi nasıl kusursuz bir uyumla çalıştıracağımıza adım adım, o harika tarihi anekdotlarla birlikte bakalım.

Bölüm 1: Zihnin Simyası: Tefekkürün Gücü ve Yanılsamaların Yıkılışı

Tefekkür (derin düşünme) kelimesi günümüzde o kadar yanlış anlaşılıyor ki, çoğu insan bunu boş boş 'hayal kurmak' veya bulutlara bakıp pembe rüyalara dalmak sanıyor. Oysa Payot'ya göre tefekkür, zihni rastlantısal sürüklenmelerden kurtarıp, belirli bir amaca yönelik olarak duygusal bir güç merkezi haline getirme sanatıdır. Eğitim sistemi bize 'bilgi' yükler; yani aklı donatır. Ancak tefekkür, aklı güçlendirir, gerçeği sadece bilmemizi değil, onu derinden hissetmemizi (sevmeyi veya ondan nefret etmeyi) sağlar.

Bu süreci anlamak için Payot muazzam bir kimya analojisi kullanır: Billurlaşma (Crystallization). Bir laboratuvarda, içinde binlerce molekül bulunan bir sıvının içine küçük bir kristal atarsanız, aynı türden moleküller garip bir çekim gücüyle o kristalin etrafında toplanmaya başlar. Eğer o kabı haftalarca, aylarca sükunet içinde, hiç kıpırdatmadan bırakırsanız, ortaya sarsılmaz, muhteşem bir kristal yapı çıkar. Ancak o kabı sürekli sallar, her gün içine çomak sokar ve karıştırırsanız, o kristal asla büyüyemez, cılız kalır.

İşte modern insanın zihni de o sürekli sallanan kaba benzer! İçimizde 'çalışmalıyım, başarılı olmalıyım' diye zayıf bir fikir (kristal) doğar. Ancak biz sükunet içinde kalıp bu fikrin etrafına duygularımızı toplamasına izin vermeyiz. Her gün zihnimize yığınla gazete haberi, boş dedikodular, sosyal medyanın gürültüsü, kafelerdeki anlamsız muhabbetler dolar. Yatağından taşmış, şelaleden aşağı gürül gürül düşen bir nehrin o kulakları sağır eden gürültüsü içinde, o zayıf fikir kristalleşemeden parçalanır gider. Channing'in o vurucu sözünü hatırla: 'Afrika'nın ücra köşelerindeki ülkelerin bize yabancı olması gibi, bazı insanlar da kendi kendilerine yabancıdır.' Dışarıda o kadar çok yaşarız ki, kendi içimize bakmaya cesaretimiz bile kalmaz; rüzgarda savrulan, kendi yönünü tayin edemeyen yapraklar gibi sürükleniriz.

İşte psikoloğun (yani kendi üzerimizde çalışırken bizzat bizim) görevi, bu laboratuvarı korumaya almaktır. Aklımızdan faydalı bir düşünce geçtiğinde onu yavaşlatmalı, uçup gitmesine engel olmalı, dikkatimizi ona vererek etrafında faydalı duyguların (kristallerin) toplanmasını sağlamalıyız. İşimize yaramayan, bizi zehirleyen düşünceleri ise zihnimizden söküp atmalıyız. Bunu yaparken dilin ve toplumun bize dayattığı o 'sahte' kelimelerden de kurtulmamız gerekir. Max Müller'in muazzam bir tespiti vardır: Kültürlü bir İngiliz üç ila dört bin kelimeyle düşünürken, büyük üstatlar on beş, yirmi bin kelime kullanır. Sıradan insan, kelimelerin içini toplumun önyargılarıyla doldurur. Örneğin 'Güç' dediğinizde sıradan bir insanın aklına Sezar, Napolyon, askeri ordular veya zorbalık gelir; ahlaki güç, irade veya sükunet gelmez. 'Mutluluk' deyince akla para, alkış ve şöhret gelir.

Toplumun bu 'velveleci' (çok gürültü çıkaran) adamları baş tacı etmesi, genci yanıltır. Oysa dünya tarihine yön verenler, çok bağırıp çağıran politikacılar değil, odasında sessizce tefekkür edenlerdir! Fransız kimyager Georges Ville'in tarım bilimi için buldukları veya o fakir, kapıcısının bile haline acıyarak güldüğü Andre Marie Ampere'in elektrik üzerine buluşları, insanlık tarihini Bismarck ve Moltke gibi savaş çığırtkanlarının toplamından çok daha fazla etkilemiştir. Ancak gürültü her zaman hakikati örter. İşte tefekkür, Platon'un mağara alegorisindeki o zincirleri kırıp, duvardaki gölgelere (toplumun yalanlarına) değil, dışarıdaki gerçek güneşe bakma, kendi öz fikrimizi inşa etme ve kararlarımızı (ister IV. Henri ister Napolyon gibi olsun) eyleme geçmeden önce o sükunet odasında (billurlaşma evresinde) alma sanatıdır.

Bu bölümün özü: Tefekkür, zihnimizi dış dünyanın gürültüsünden ve zehirli kelimelerinden yalıtarak, zayıf fikirlerimizi duygularla besleyip sarsılmaz birer irade kristaline dönüştürme sanatıdır. Sessizce düşünen bir beyin, gürültü koparan binlerce politikacıdan daha büyük bir tarihsel güce sahiptir.

Bölüm 2: Pratik Tefekkür Sanatı: Kelimelerin Ötesine Geçmek

Peki tefekkür denen bu simyayı pratikte nasıl yapacağız? Dostum, en büyük düşmanımız yine kendi zihnimizin kolaya kaçmasıdır. Bizler genellikle detaylıca düşünmek yerine, işin kolayına kaçıp sadece 'kelimelerle' düşünürüz. 'Çalışırsam annem ve babam çok mutlu olur' deriz. Bu cümle o kadar soğuk, o kadar soyuttur ki, sabahın altısında o sıcacık yataktan çıkman için sana zerre kadar enerji vermez. Papağan gibi tekrarlanan bu kelimelerin hiçbir hükmü yoktur.

Jules Payot, tefekkürün bir 'tiyatro sahnesi' kurmak olduğunu söyler. Zihnini bir yönetmen gibi kullanmalısın! Kelimenin ötesine geç ve o anı detaylarıyla yaşa: Çalıştığın, o sınavı geçtiğin veya o eseri yazdığın gün, babanın akşam yemeğinde dostlarına senden bahsederkenki o gururlu duruşunu, annenin yaz tatilindeki o içten ve huzurlu tebessümünü, küçük kız kardeşinin abisiyle/ablasıyla nasıl övündüğünü iliklerine kadar hisset! Bu zihinsel tablo (imge), o kuru kelimelerden bin kat daha fazla duygusal enerji üretir ve iradeni ateşler.

Bu yöntem sadece iyi duyguları beslemek için değil, bizi zehirleyen alışkanlıkları yok etmek için de kullanılır. Kötü bir alışkanlığın zararlarını sadece 'bilmek' yetmez, ondan 'iğrenmek' gerekir. Payot, muazzam bir 'karabiber tanesi' analojisi yapar: Eğer bir karabiber tanesini çiğnemeden bütün olarak yutarsanız, dilinizde hiçbir acı tat bırakmaz. Ama onu dişlerinizle ezer, çiğnerseniz dilinizi yakar, sizi öksürtür ve gözlerinizi yaşartır. İşte tembelliğin veya şehvetin zararlarını yüzeysel olarak 'biliyorum zararlı' deyip geçiştirmek (yutmak) hiçbir işe yaramaz. Onları zihninizde uzun uzun 'çiğnemelisiniz'! Gençliğini barlarda heba ettikten sonraki o baş ağrısını, cüzdanındaki o boşluğu, yaşıtların kariyer basamaklarını çıkarken senin hissedeceğin o ezikliği ve çöküntüyü detaylarıyla hayal etmelisin ki, ruhun o eylemden gerçekten tiksinsin.

Fenelon'un o vurucu kavun örneğini hatırla: Doktoru hastasına kavun yemeyi yasaklamıştır çünkü her yediğinde hastanın durumu ağırlaşmaktadır. Ancak hasta, ölüm korkusuyla kavunu kendisi yemese bile, masada başkalarının yemesinden haz alır, gidip onu koklar ve etrafında dolanır. İşte biz de tembelliğe veya bizi bozan ortamlara karşı böyle olmamalıyız! Sadece o eylemi yapmamak yetmez; o eylemi hatırlatan, bizi o ortama çeken 'her şeyden', o kavunun kokusundan bile nefret etmeliyiz.

Tolstoy'un sigara üzerine yaptığı o derin tespiti düşünelim: İnsanlar sigarayı fiziksel bir ihtiyaçtan çok, 'aklın derinliklerini uyuşturmak' için içerler. Çünkü bir şey üzerine derinlemesine kafa yormak zahmetlidir; tam o sırada sigara yakılır ve zihnin o keskin odağı sislerin içinde uyuşturulur. Sigaranın aklı nasıl uyuşturduğunu zihninde çiğnediğinde, o dumandan tiksinmeye başlarsın.

Tefekkür anlarında, okulların açılmasından önceki tatil dönüşlerinde dağlarda, deniz kenarlarında (Alpler, Bretagne sahilleri) tek başına yapılacak yürüyüşler; sabah uyanır uyanmaz veya gece yarısı sessizliğinde zihnin başıboş kalmasına izin vermeden yapılacak zihinsel provalar hayati önem taşır. Kendi kendinize yüksek sesle konuşun, notlar alın, yazı yazın (çünkü yazı yazmak gözü, eli ve beyni aynı anda çalıştırarak düşünceyi sabitler). Bilincinize giren o zehirli ön yargıları (Örn: 'Paris'e gitmeden başaramam' yalanını) tefekkürünüzün o acımasız mahkemesinde yargılayın ve paramparça edin.

Bu bölümün özü: Tefekkür, kelimelerin o soğuk hapishanesinden çıkıp hedefleri zihinde canlı, detaylı bir sinema filmi gibi izleme sanatıdır. Kötü alışkanlıkların zararlarını bir karabiber tanesi gibi çiğneyerek onlardan iğrenmeli, iyi hedeflerin sonuçlarını ise iliklerimize kadar hissederek (somutlaştırarak) irademizi ateşlemeliyiz.

Bölüm 3: Eylemin Kutsallığı: Küçük Alışkanlıkların Devasa Gücü

Tefekkür ettik, içimizdeki duyguları şahlandırdık, düşmandan tiksindik ve hedefe aşık olduk. Peki bitti mi? Hayır! Duygular, tıpkı yelkenleri şişirecek bir gemi bulamayıp boşlukta esip sönen rüzgarlar gibidir. Eğer içimizde uyandırdığımız o muazzam enerji, sıcağı sıcağına bir 'eyleme' (harekete) dönüşmezse, hiçbir işe yaramadan buharlaşıp gider. Zihinsel bir karar, fiziksel bir eylemle mühürlenmek zorundadır.

Ancak eylem dediğimizde çoğumuzun aklına Mont-Blanc Dağı'na tırmanmak gibi devasa, kahramanca bir kerelik atılımlar gelir. Oysa doğanın baş muhasebecisi 'Zaman'dır ve onun hesabı küçük ama sürekli yatırımlarla tutulur. Payot, ünlü hatip Bossuet'nin sözünü hatırlatır: 'Ani çıkışların büyük düşüşleri olur. Mütevazı, küçük bir tohum gibi basit alışkanlıklar büyük davranışlara dönüşür.' (Qui spernit modica paulatim decidet - Küçük şeyleri küçümseyen, yavaş yavaş yok olur). Gerçek cesaret, savaş meydanında bir kez kılıç sallamak değil; sabahın yedisinde o yataktan fırlayıp Descartes veya Leibniz okumaktır! Tembellik yapma arzuna rağmen üşenmeyip o kalın sözlüğü raftan almak ve bilmediğin o tek kelimenin anlamına bakmaktır. İşte irade, bu sayısız, isimsiz ve tek başına anlamsız gibi görünen 'küçük zaferlerin' toplamıdır.

Eğer bir arkadaşın, çalışma saatinde seni dışarı çağırıyorsa, o an içindeki o reddetme dürtüsünü hemen eyleme dök ve 'Hayır' de! Eve dönerken seni tembelliğe ve lüzumsuz harcamaya itecek o kafenin önünden geçmek zorundaysan, sırf iradeni eğitmek için karşı kaldırıma geç ve adımlarını hızlandır. Bu küçük kas hareketleri, zamanla beyninde sarsılmaz otobanlar (alışkanlıklar) inşa edecektir. Üstelik bir karar aldığında bunu çevrene (arkadaşlarına, ailene) duyur! İnsanın o 'başkalarının onayını alma ve rezil olmama' korkusu, seni o eylemi yapmaya mecbur bırakacak muazzam bir dış zırh oluşturur.

Zaman konusunda kendimizi nasıl kandırdığımıza bir bakalım. Öğrenci hep 'zamanım yok' der. Payot otuz saniyede o matematiği önümüze serer: Günde 8 saat uyku, tuvalet/giyinme, yemek ve sindirim, ulaşım, birkaç mektup veya ziyaret derken (çalışan biri için bile) günün 16 saati uçar gider. Geriye tefekkür etmek, derinleşmek ve kendini inşa etmek için taş çatlasın 5 saatin kalır! (Eğer boş laf yapıyorsan o da gider). Bu yüzden zamanın bir saniyesi bile kutsaldır. Darwin'in oğlunun babası hakkında anlattığı o anıyı hatırla: Darwin zamanın değerini öyle iyi bilirdi ki, 'işe başlamaya değmez' denilecek kısacık anları bile asla ziyan etmez, hemen bir şeyler okur veya not alırdı. Fransız hukukçu François d'Aguesseau, sırf karısının akşam yemeğini hazırlamasını beklerken geçen o lüzumsuz 'on beş dakikalar' içinde koskoca bir kitap yazmıştır! Çeyrek dakikaları (15 dakikaları) birleştirdiğinizde bir yılda nasıl devasa bir dağ (zaman) yarattığına inanamazsınız.

Bu süreci yönetmenin en altın kuralı ise Romalılardan gelir: Age Quod Agis (Yaptığın İşi Yap). Aynı anda birçok işle meşgul olmak, aslında hiçbir şey yapmamanın en sinsi kılıfıdır. François de Sales'in dediği gibi: 'Şeytan, hiçbirini bitiremeyip kendimizi kötü hissedelim diye bize aynı anda birçok iş yapmayı fısıldar.' Bir kitabı okurken aklın yazacağın makaledeyse, makale yazarken aklın diğer kitaptaysa zihnin paramparça olur. Hollandalı devlet adamı Johan de Witt'e, onca devlet işi arasında nasıl olup da eğlenmeye bile vakit bulabildiğini sorduklarında verdiği cevap tarihe geçmiştir: 'Çok basit; her şeyi sırayla yapıyorum ve ertesi güne iş bırakmıyorum!'

Lord Chesterfield oğluna sabah gardırobunu dizerken bile tek bir hamlede, zaman kaybetmeden sırayla yapmasını öğütler. Gerçi Romalı şair Horace'ın banyoda yıkanırken bile vakit kaybetmemek için kitap okuyup ıslatması biraz abartı olabilir, ancak felsefe aynıdır: Bir işe başladın mı, onu bitir! Jules Michelet, 30'lu yaşlarında ardı arkası kesilmeyen baş ağrılarından şikayetçiydi. Dostu Goncourt'a, artık aynı anda hem okuyup hem yazmayı bıraktığını, sadece 'yazmaya' (tek bir işe) odaklandığını ve ertesi sabah kalktığında tüm hastalıklarının ve baş ağrılarının mucizevi bir şekilde geçtiğini anlatır! Çünkü yarım bırakılan işler, zihinde askıda kalan sekmeler gibidir; beynin RAM'ini tüketir, insanı yorar ve çıldırtır. Biten bir iş ise beyne 'zafer' hissi verir ve onu dinlendirir.

Bu bölümün özü: İrade, tek bir büyük kahramanlık değil; her gün sözlüğe bakmak, sabah aynı saatte kalkmak gibi küçük, mütevazı eylemlerin damla damla birikerek oluşturduğu bir okyanustur. 'Zamanım yok' yalanını çöpe atıp, 'Age quod agis' (Sadece yaptığın işi yap) kuralıyla çeyrek dakikaları bile birer esere dönüştürmek, irade sahibi insanın en büyük zaferidir.

Bölüm 4: Fizyolojik Temel: İradenin Bedensel Kökleri ve Enerji Ekonomisi

Buraya kadar zihnimizi ve alışkanlıklarımızı nasıl eğiteceğimizi konuştuk. Ancak Payot, antik bir Yunan tapınağının kapısına asılı olan 'Geometri bilmeyen giremez' yazısını irade eğitimine uyarlar: 'Sağlık kurallarına uymayan bu kapıdan giremez!' Çünkü irade ve onun en keskin kılıcı olan 'dikkat', tamamen sinir sistemimizin emrindedir. Eğer sinirleriniz zayıflamış, bedeniniz bitap düşmüş veya mideniz isyan etmişse, isterseniz dünyanın en derin felsefesini düşünün, o yataktan kalkacak iradeyi bulamazsınız. Ünlü biyolog Huxley'in ürpertici satranç analojisinde dediği gibi: Doğa, karşımızdaki acımasız ve sabırlı bir satranç ustasıdır. Yaptığınız hiçbir hatayı (sağlıksız beslenme, uykusuzluk, hareketsizlik) affetmez ve sizi o masada mat eder. Beden, akordu kusursuz yapılmış bir enstrüman gibi olmalıdır ki, zihin onun üzerinde o muazzam besteyi (iradeyi) çalabilsin.

Peki bu bedeni nasıl akort edeceğiz? İlk ve en büyük savaş alanımız: Beslenme (Mide).

Modern insanın (özellikle gençlerin ve zihnen çalışanların) en büyük hatası, ihtiyaç duyduklarından çok daha fazla yemek yemeleri, özellikle de proteini (azotlu besinleri) abartmalarıdır. Bilimsel olarak yetişkin bir insanın hücre yenilenmesi için günde yaklaşık 75 gram proteine (yaklaşık 307 kalori) ihtiyacı vardır. Günlük toplam enerji ihtiyacımız (karbonhidrat ve yağlarla birlikte) 2800 ila 3400 kalori arasındadır. Ancak bizler, özellikle et tüketimini o kadar abartıyoruz ki, bu ihtiyaç fazlası protein vücutta albümin birikmesine ve organların yorulmasına neden oluyor.

Bir düşünün! Bağırsaklarımızı düz bir zemine yaysak yaklaşık 5 metrekarelik bir alan kaplar. Midenin asit salgılaması, peristaltik (kasılma) hareketleri, pankreasın çırpınışı... Tüm bu sindirim sistemi, o devasa porsiyonları öğütmek için vücudunuzdaki enerjinin yarısını sömürür! Mideniz tıka basa doluyken kan başınıza hücum eder, ayaklarınız üşür ve üzerinize bir ağırlık çöker. İşte o ağırlık, iradenizin ölümüdür. Beyninizin o ince fikirleri işlemesi gereken enerji, midenizde o lüzumsuz lokmaları öğütmek için harcanmaktadır. Öğün sayınız önemli değildir, ancak porsiyon miktarınız ve besin dengeniz (protein-karbonhidrat-yağ) iradenizin kaderini belirler.

İkinci büyük silahımız: Oksijen ve Nefes Jimnastiği.

Eğitim sistemimizin o havasız, pis kokulu amfileri ve gençlerin kapalı odalarda, soba/kalorifer dibinde uyuşarak saatlerce oturması beyni zehirler. Zihnen çalışan kişinin temiz havaya bir madenci kadar ihtiyacı vardır. Sağır ve dilsiz insanların, konuşarak akciğerlerini çalıştırmadıkları için, önlerindeki mumu bile söndüremeyecek kadar cılız ciğerlere sahip olmaları tesadüf müdür?

Masa başında kambur durarak çalışmak, göğüs kafesini daraltır ve beyne giden oksijeni keser. Fransız hekim M. Lagrange'ın ısrarla önerdiği 'Nefes Jimnastiği' hayat kurtarıcıdır: Sabah kalktığınızda pencereyi açın, kollarınızı yavaşça yanlara açarak yukarı kaldırın, ayak uçlarınızda (büyümeye çalışır gibi) yükselin ve ciğerlerinizi o temiz havayla doldurun. Bu basit esneme ve nefes alma işlemi, akciğerlerin dibinde büzüşmüş, oksijen gitmeyen o minik vezikülleri (kesecikleri) açar, omurgayı dikleştirir. Antoine Lavoisier'in ta 1789'da kanıtladığı gibi, kas egzersizi yapan bir beden, dinlenme halindekinden üç kat daha fazla oksijen tüketir. Paul Bert'in muazzam tespitiyle; kaslar sadece birer et yığını değil, karbonik asidi atan ve oksijeni vücuda sabitleyen 'yardımcı solunum organlarıdır'!

Ancak sporu yanlış anlıyoruz. Payot, o dönem Fransa'da çok moda olan, öğrencileri kas yığınına çeviren abartılı İngiliz atletik eğitim sistemini sertçe eleştirir. Wilkie Collins ve Matthew Arnold gibi akıllı İngilizlerin bile kendi sistemlerini eleştirip bu spor tutkunlarını 'barbarlar ve zevksizler' olarak nitelendirdiğini hatırlatır. Zihinsel çalışan bir gencin ihtiyacı olan şey, boyun ve baş bölgesini tehlikeye atan, bedeni bitap düşüren o ağır vücut geliştirme (veya İngiliz tipi ağır atletizm) değildir. Bizim örnek almamız gereken, bedeni aşırı yormadan sağlıklı ve esnek tutmayı amaçlayan ölçülü 'İsveç jimnastik sistemidir'. Unutma: Sinir sistemi tek bir havuza bağlıdır. Enerjini devasa kaslar yapmak için halterlere (veya ağır idmanlara) harcarsan, zihinsel üretime (iradeye) bütçe kalmaz. Büyük buluşlar, insanlık tarihini değiştiren zaferler Pasteur'ün, Ampere'in, Malebranche'ın beyniyle kazanılmıştır; kas yığınlarıyla değil. En kaslı insan bile bir gorili dövemez, bir atı geçemez. Bizi insan yapan ve üstün kılan şey zekamızdır; spor bizi hayvanlaştırmak için değil, zihnimizi oksijenle yıkamak için bir araç olmalıdır.

Son olarak: Aktif Dinlenme ve Uyku.

Dinlenmek, tembellik yapmak demek değildir. Sanat eleştirmeni John Ruskin'in enfes bir lafı vardır: 'Hak edilmiş dinlenme, öküzün ahırda geviş getirmesi değildir.' Gerçek dinlenme, aktif olandır. Hareketsiz oyunlar (kağıt oyunları vb.) bedeni yorar. Bunun yerine bahçe işleri yapın, marangozlukla uğraşın, yazın yüzün, kışın buz pateni yapın. Nehirde kürek çekin. Tatillerde sırt çantanızı alıp Voj dağlarında veya Alplerde uzun yürüyüşlere çıkın.

Zihinsel bir konuyu çalışırken takıldınız mı? Oturup başınızı ellerinizin arasına alıp kendinize eziyet etmeyin. Çıkın, ormanda veya deniz kenarında (Lorraine ormanları veya Akdeniz kıyıları) yürüyün. Payot, en iyi fikirlerinin o yürüyüşlerde geldiğini; John Stuart Mill'in 'Mantık' isimli o devasa eserini, Hindistan bürosuna yürüyerek gidip gelirken zihninde yazdığını söyler. Rodolphe Töpffer'in dediği gibi: 'Bilgiyi masada alırsın, ama onu yürüyerek, doğayı izleyerek öğütür ve hayata geçirirsin.'

Peki ya uyku? Uyku en verimli dinlenmedir ancak onu da zehir etmemek gerekir. Akşam saat 4'ten sonra vücut ısısı düşer ve alınan ağır gıdalar kanda birikir. Beyin yavaşlar. Gece yarısı saatlerce çalışıp kendini zorlamak, ertesi günün tüm enerjisini çöpe atmaktır. Gece 12'yi asla geçmeyin. Öte yandan sabahları çok aşırı erken (örneğin sabah 4-5 gibi) kalkmak da çözüm olmayabilir. Payot, bir fırıncının evinde kalırken her gün sabah 5'te uyanmak zorunda kaldığında, o saatteki çalışmasının verimli olduğunu ama günün geri kalanında nasıl bir 'zombi' gibi halsiz dolaştığını itiraf eder. Önemli olan uykuyu yeteri kadar almak, uyandığında yatakta miskinlik yapmamak ve günün o 'berrak' saatlerini ocağa (çalışmaya) odun atmak için kullanmaktır.

Bu bölümün özü: İrade ve dikkat, midenin ve akciğerlerin doğrudan kölesidir. Aşırı et tüketiminden kaçınıp mideyi hafifletmeden, doğru nefes jimnastiği ve yürüyüşlerle bedeni oksijene boğmadan ve abartılı vücut sporları (kas inşası) yerine aktif zihinsel dinlenmeyi seçmeden o muazzam irade kalesini inşa etmek fizyolojik olarak imkansızdır.

Sonuç: Dördüncü Kitap'ın sonuna geldiğimizde anlıyoruz ki, irade terbiyesi aslında bir 'kendini gerçekleştirme' mühendisliğidir. Dış dünyanın gürültüsünden tefekkürle korunmak, o sükunette yeşeren fikirleri 'Age quod agis' kuralıyla küçük ama yıkılmaz eylemlere dönüştürmek ve bu muazzam sistemi, doğru beslenen, oksijene doymuş bir bedenle şaha kaldırmak... Tüm bu iç kaynaklar, doğanın o acımasız satranç masasında bizi mat olmaktan kurtaracak ve kendi hayatımızın ustası yapacak o kusursuz üçlü ittifaktır.

Bu parçanın özü: İrade sadece 'istemekle' değil; düşüncelerin duygularla beslenip tefekkür (billurlaşma) yoluyla güçlendirilmesi, bu gücün anında küçük ve düzenli eylemlere dökülerek alışkanlığa dönüştürülmesi ve tüm bu sürecin kusursuz işleyen, sağlıklı bir bedensel makine ile desteklenmesiyle inşa edilir.

Doğru olanı biliyoruz ama neden yapamıyoruz? İrade Terbiyesi'nin muazzam finali: Düşüncenin güçsüzlüğü, duyguların diktatörlüğü ve aklın o sinsi, muhteşem zaferi.

Dostum, geldik yolculuğumuzun en can alıcı, en sarsıcı noktasına. Buraya kadar tembelliği tanımladık, şehvetle savaştık, çevrenin rüzgarını yelkenimize doldurmayı öğrendik ve tefekkürün laboratuvarına girdik. Ancak hepimizin kalbinin derinliklerinde kanayan o kadim yara hala duruyor: 'Neden doğru olanı bildiğim halde yapamıyorum?' Neden sigaranın zararlı olduğunu zihnimin en ince kıvrımlarına kadar bildiğim halde o pakete uzanıyorum? Neden sınavın veya o büyük projenin hayatımı kurtaracağını adım gibi bildiğim halde yataktan çıkamıyorum? Jules Payot, İrade Terbiyesi’nin Beşinci ve son kitabı olan İrade Psikolojisi’nde, bizi işte bu acı verici paradoksla yüzleştiriyor. Hazırsan, zihnimizin o karanlık makine dairesine iniyoruz. Filozofların yüzyıllardır tartıştığı 'akıl mı, duygu mu?' savaşının anatomisini çıkaracak ve sana o zayıf, o cılız mantığın, devasa ve vahşi duyguları nasıl dize getirdiğinin sırrını vereceğiz.

Bölüm 1: Entellektüel Bir Yanılsama - Düşüncelerin Tek Başına Güçsüzlüğü

Biz insanlar, özellikle de eğitimli olanlarımız, çok büyük bir yanılsamanın kurbanıyızdır: Fikirlerin dünyayı değiştirebileceğini sanırız. Fransız düşünür Alfred Fouillée'nin o ünlü 'güçlü düşünceler' teorisini hatırla. Fouillée, güçlü bir düşüncenin tek başına insanı harekete geçireceğini savunuyordu. Ancak Payot, bu entelektüel kibri bir balyoz gibi parçalar: 'Düşünce tek başına bir hiçtir; o, ancak bir duyguyla birleştiğinde güce dönüşür!'

Bunu anlamak için psikolog Théodule-Armand Ribot'nun o sarsıcı klinik vakalarına bir göz atalım. Ribot, beyni kusursuz çalışan ama duygusal merkezleri tamamen hissizleşmiş hastaları inceler. Bu hastalar her şeyi bilir, anlar, mantık yürütür. Ama önlerine imzalamaları gereken hayat memat meselesi bir belge koyduğunuzda, ellerini kaldırıp o imzayı atamazlar. Çünkü harekete geçiren o 'istek (duygu)' motoru bozulmuştur. Aksine, yine Ribot'nun anlattığı başka bir vakada; bedeni felçli, arabasında kımıldamadan yatan bir adam, arabasının tekerleği yoldan geçen bir kadını ezmek üzereyken duyduğu o muazzam panik ve dehşet hissiyle (duyguyla) bir anda arabasından dışarı fırlar! İşte dostum, kaslarımıza emir veren, bizi yatağımızdan fırlatan şey soğuk, steril mantığımız değil; sıcak, yakıcı ve evcilleşmemiş duygularımızdır.

Kendi hayatlarımıza bakalım. Molière'in ünlü Cimri'si (Harpagon) karakterine gülüp geçen bir cimri düşünün; kendi halini o sahnede görür, mantıken anlar ama zerre kadar değişmez. Ya da alkolikleri ele alalım. Bir alkolik, o kadehi dikerken karaciğerinin iflas edeceğini, ailesinin dağılacağını mantıken bilmez mi? Bal gibi bilir. Peki neden duramaz? Çünkü o bilgi, o 'düşünce' henüz 'acı (duygu)' haline gelmemiştir. Ne zaman ki ilk alkol komasına girer, ciğerlerinde o cehennem ateşini hisseder ve sokaklarda sefalet içinde kalır; işte o zaman 'Bilseydim!' diye feryat eder. Oysa biliyordu! Eksik olan bilgi değil, ızdırabın o somut, o yakıcı duygusuydu.

Payot bu durumu kendi yaşadığı muazzam bir anıyla anlatır. Bir gün Alp Dağları'nda, Buet kasabası yakınlarında, sonu görünmeyen karlı ve dik bir uçurumdan aşağı kaymaya başlar. Saniyelerce aşağı sürüklenir. O an bilinci tamamen açıktır: 'Ölebilirim, tehlikedeyim' diye düşünür. Zihni kusursuz bir şekilde durumu analiz eder. Yüz metre sürüklendikten sonra bir şekilde kayalıklara tutunur ve durur. Batonuna yaslanıp ayağa kalkar. İşte tam o anda, tehlike geçmişken, birdenbire kalbi yerinden çıkacak gibi atmaya başlar, soğuk terler döker, dizlerinin bağı çözülür ve şiddetli bir titreme nöbetine girer. Neden mi? Çünkü o ana kadar sadece soğuk bir 'tehlike düşüncesi' olan şey, o saniyede bir 'korku duygusuna' dönüşmüştür!

Ölüm düşüncesini ele alalım. Hepimiz öleceğimizi biliriz. Ama bu bilgi öylesine soyut, öylesine soğuktur ki günlük hayatımızda zerre kadar etki yaratmaz. Hırsla, egoizmle saldırmaya devam ederiz. Ta ki, Charles Dickens'ın Oliver Twist adlı romanında anlattığı o muazzam sahneye kadar: İdama mahkum edilmiş bir suçlu, mahkeme salonunda yargıcın ağzından dökülen o soğuk 'idam' kelimelerini dinlerken aslında hiçbir şey hissetmez. Fakat gözü tesadüfen mahkeme kürsüsünün parmaklıklarına kayar; parmaklıklardan birinin ucu kırıktır. Suçlu bir an, 'Acaba bunu tamir ederler mi?' diye düşünür. Ve işte o absürt saniyede, kendisinin o kırık parmaklığın tamir edildiğini göremeyecek kadar ölüme yakın olduğu hissi şimşek gibi beynine çakar! O saniyede titremeye, dehşet içinde terlemeye başlar. Düşünce, duyguya dönüşmüş ve bedeni esir almıştır.

Çağrışım Yasası (Law of Association) ve Kelimelerin Büyüsü Peki biz, bu soğuk düşünceleri nasıl duygulara bağlayacağız? Psikolojinin o muazzam silahı olan 'Çağrışım Yasası' ile! Zihnimizdeki fikirler, zincirleme bir reaksiyonla birbirine bağlıdır. Payot Korsika'da, Bastia iskelesinde gezerken bir fabrikanın düdüğü öter. O düdük sesi, eski vapurların sesine o kadar benzemektedir ki, Payot'nun zihninde bir anda denizin, dağların ve geçmiş yılların o muazzam coşkusu (duygusu) canlanır. Sadece bir ses, koskoca bir hatıra ve duygu zincirini tetiklemiştir.

İrade terbiyesinde yapmamız gereken şey, kendi zihnimizde bu 'fabrika düdüklerini' bilinçli olarak kurmaktır! Çalışmak istemediğinde, o soğuk 'çalışmalıyım' fikrini al; onu annenin gururla gülümsemesi, babanın arkadaşlarına seni anlatırken hissettiği o göğüs kabarması gibi sıcak, yakıcı ve somut duygularla lehimle! Dahası, bu çağrışımı güçlendirmek için kelimelerin o dört boyutlu büyüsünü kullan: Oku, yüksek sesle telaffuz et, duy ve yaz! Yazmak; beyni, gözü ve kasları (motor imge) aynı anda çalıştırdığı için, o zayıf düşünceyi beyninize çelik halatlarla bağlar.

Bu bölümün özü: Entelektüel bilgi ve soğuk mantık, insanı harekete geçirmek için tek başına tamamen etkisizdir. İrade; ancak ve ancak, o kuru düşüncelerin, 'çağrışım yasası' ve zihinsel provalar kullanılarak sıcak, sarsıcı ve gerçek duygularla lehimlenmesiyle ateşlenen bir motordur.

Bölüm 2: Diktatörün Anatomisi - Duygusal Hallerin Despotizmi

Fikirlerin ne kadar zayıf olduğunu anladığımıza göre, şimdi o tahtta oturan gerçek diktatöre, 'Duygulara' yakından bakalım. Duygularımız, tıpkı Beethoven’ın o aheste, ağır ama ihtişamlı bestelerine benzer. Yüzeyde hangi notalar çalarsa çalsın, derinden derine sürekli tekrar eden, ruhumuzu esir alan o temel, bas bir ezgi vardır. İnsanoğlunun en ilkel hali 'acı'dan kaçma ve 'haz'za ulaşma eğilimidir. Tüm kaslarımız, sinirlerimiz nesiller boyunca atalarımızdan bize bu tepkilerle kodlanmıştır. Yani bizler, irademizin dışında işleyen devasa bir fizyolojik determinizmin (belirlenimciliğin) mirasçılarıyız.

Duyguların gücü o kadar dehşet vericidir ki, sadece kaslarımızı değil, gerçeklik algımızı da büsbütün bozarlar. Molière'in Misanthrope (İnsandan Kaçan) eserini düşünün. Aşık bir adam, sevdiği kadının o soluk ve hastalıklı yüzüne baktığında ne görür? Kusuru mu? Asla! 'Yasemin çiçeğinin o muhteşem beyazlığını' görür! Karanlık ve korkutucu bir orman, aşıkların gözünde 'sevimli bir sığınak' gibi görünür. Gece yarısı tek başına yolda yürürken içine 'korku' duygusu düşen bir adamın zihni, rüzgarda hışırdayan sıradan bir yaprak sesini, kendisine doğru koşan bir katilin ayak sesleri olarak çevirir. Duygu, gerçeği kovar ve yerine kendi uydurduğu halüsinasyonu koyar.

Daha da kötüsü, bu kaba ve güçlü duygular, içimizdeki o ince, naif ve gerçek hisleri de ezer geçer. Modern toplumun en büyük hastalığı olan 'El alem ne der?' (Kamuoyu) baskısı, bizi içi boş birer kuklaya çevirmez mi? En acılı anlarımızda bile toplumun bizden beklediği o 'makbul' hüznü takınırız. Gerçek hislerimizin üzerine, toplumun diktiği o yalan duvarı çekeriz. Akıl denen kraliçe, tahtında oturup süslü nutuklar atan ama ülkesinde (bedeninde) hiçbir hükmü geçmeyen sembolik bir figürdür sadece. Zeka, duyguların ona dikte ettiği kararları onaylamak, o kararlara mantıklı kılıflar bulmak için çırpınan bir avukattan farksızdır.

İşte tam bu yüzden, Stuart Mill çok haklı olarak, 'Kendi nefsine hakim olmanın en büyük koşulu, güçlü bir duygusallığa sahip olmaktır' der. Dünyayı yerinden oynatanlar, o soğukkanlı, hesap kitap yapan ruhsuzlar değildir. En tutkulu, kalbi en şiddetli çarpan insanlar; o tutkuyu 'görev' ve 'irade' bilincine kanalize ettiklerinde, tarihin gördüğü en sarsılmaz irade kahramanlarına dönüşürler. Spinoza veya Pascal, o derin felsefi sistemleri sırf zekaları çok parlak olduğu için kurmadılar. Onlar, evrendeki hiçliğimizi, Tanrı'nın o muazzam gücünü iliklerine kadar, yakıcı bir şekilde 'hissettiler'. Ancak o zaman, o soğuk matematiksel felsefe alev aldı ve dünyayı aydınlattı.

Toplumları yönlendiren de duygulardır, fikirler değil! Sözde dinine çok bağlı ama içi fesatlık (kıskançlık duygusu) dolu bir burjuva kadınının, ayinden çıkar çıkmaz arkadaşının kuyusunu kazdığını görmez miyiz? Veya insan haklarından, eşitlikten dem vuran (fikir) bir politikacının, üstü başı kirli bir garibanla aynı odada kaldığında hissettiği o tiksinti (duygu) yüzünden odayı nasıl terk etmek istediğine şahit olmaz mıyız? Corneille'in Caius Gracchus trajedisinde, anaçlık gibi dünyanın en ilkel ve en güçlü içgüdüsü olan evlat sevgisinin bile, 'vatanseverlik' gibi daha yüksek bir alevle (duyguyla) nasıl yer değiştirebildiğini ve bir annenin (Cornélie) vatan için evladını nasıl feda edebildiğini okuruz. 'Seven adam için hiçbir şey yorucu değildir' (Qui amat non laborat) sözü, psikolojinin temel yasasıdır.

Fakat bu yasada bizi dehşete düşüren, irademizi felç eden fizyolojik bir pranga vardır. Bir uyaranla karşılaştığımızda, iç organlarımız otonom (bizden bağımsız) olarak tepki verir. Karşıdan bir köpek havlayarak üzerinize koştuğunda, beyniniz daha durumu analiz etmeden kalbiniz deli gibi atmaya, bağırsaklarınız kasılmaya, solunumunuz hızlanmaya başlar. Ünlü biyolog Huxley'nin dediği gibi; doğa, kuralları acımasızca işleyen sabırlı bir satranç ustasıdır ve bizler onun taşlarıyız. O his geldiğinde, organlara 'Dur!' diyemezsiniz.

Payot bu çaresizliği kendi babalık tecrübesiyle, tüyler ürperten bir dürüstlükle anlatır: Bir sabah, çocuğunun komşuda olmadığını, muhtemelen evlerinin yanından geçen nehrin kenarında oynamaya gittiğini öğrenir. O saniyede zihni ona, 'Korkma, muhtemelen başka bir yerdedir, mantıklı ol' der. Akıl devrededir. Ancak beden? Beden isyan etmiştir! Kalbi göğüs kafesini kıracak gibi atar, saç dipleri diken diken olur, elleri titrer, midesine kramplar girer. Akıl o korkuyu reddetse de, bedendeki o vahşi fizyolojik fırtına dinmez. Yarım saat sonra çocuk sapasağlam bulunur! Her şey yolundadır. Peki duygu biter mi? Hayır! Kalp atışları hemen normale dönmez. O bedende biriken enerji, o öfke, bu kez yer değiştirmek için çırpınır ve masum bakıcıya patlamak, onu azarlamak ister. Bedenin o fizyolojik ataleti, mantığın ne dediğini zerre kadar umursamaz!

İşte durum budur. Organlarımıza ve bu vahşi duygulara doğrudan müdahale edemeyiz. O halde savaş bitti mi? Teslim mi olmalıyız?

Bu bölümün özü: Duygularımız; algılarımızı bozan, mantığımızı susturan ve kalp atışı, sindirim gibi doğrudan müdahale edemeyeceğimiz fizyolojik tepkilerle bedenimizi esir alan vahşi diktatörlerdir. Eğer insan sadece bugünü yaşayan bir canlı olsaydı, o vahşi duyguların karşısında aklın savaşı tamamen umutsuz ve kaybedilmiş bir vaka olurdu.

Bölüm 3: Aklın Dolaylı Zaferi - İrade ve Strateji Sanatı

Eğer doğrudan kalbimize, midemize, o ani yükselen öfkeye veya şehvete 'Dur!' diyemiyorsak, aklın bu savaşta hiçbir rolü yok mu? Kaderimize boyun eğip içgüdülerimizin esiri mi olacağız? Hayır dostum! Akıl, zayıftır ama inanılmaz derecede sinsi, kurnaz ve stratejiktir! Aklın, elinde doğrudan kılıç olmasa da, onun en büyük müttefiki 'Zaman'dır. Akıl, cephe savaşından kaçıp, düşmanı arka yollardan kuşatan dahi bir komutan gibidir.

Birinci Strateji: Kasların Yönetimi (Duygunun Dışa Vurumunu Boğmak) Aklımız iç organlarımıza hükmedemez; doğru. Kalbimi yavaşlatamam. Ama aklım 'Çizgili Kaslarıma' hükmedebilir! Koluma, bacağıma, yüz kaslarıma emir verebilirim. Psikolojinin evrensel kuralı şudur: Duygu ve o duygunun dışa vurumu (beden dili) ayrılmaz bir bütündür. Biri zayıflarsa diğeri de yok olur. Pascal ve Cizvit tarikatının kurucusu Ignatius de Loyola bu sırrı yüzyıllar önce keşfetmişti: 'İçinde o inancı, o duyguyu hissetmiyor musun? O zaman inanıyormuş gibi diz çök, dua ediyormuş gibi kaslarını hareket ettir; duygu peşinden gelecektir.' Aynı şekilde felsefeci Dugald-Stewart, dostu Burke'ün sırf yüzünü ve kaslarını kızgın bir adamın şekline sokarak gerçekten nasıl öfke krizine girebildiğini anlatır. Katolik cenaze törenlerinin o ağır, kasvetli ritüelleri (kas ve beden hareketleri), en inançsız insanı bile ağlatacak bir duygu durumuna sokar.

Madem kasları hareket ettirmek duyguyu doğuruyor; o halde kasları 'durdurmak' da duyguyu öldürür! Öfkeden delirmek üzere misin? Yumrukların sıkılıyor, dişlerin gıcırdıyor, nefesin hızlanıyor. Akıl işte tam o an devreye girmeli! Antik Roma'daki o meşhur komut gibi: 'Quos ego!' (Şimdi size gösteririm / Kendinize gelin!). Akıl kaslara emir verir: 'Yumruklarını gevşet! Yüz kaslarını serbest bırak! Zorla da olsa gülümse! Derin nefes al!' O an kalbin hala hızlı atıyor olabilir ama dışarıdaki o fiziksel ablukayı, o motor tepkiyi kestiğin an, içerideki o öfke veya şehvet ateşi havasız kalıp sönmeye mahkumdur.

İkinci Strateji: Kılavuz Balığı Öldürmek (Bahaneleri Çürütmek) Tüm tutkular kördür. Köpek balıklarının gözleri iyi görmez, koku alamazlar. O devasa canavarların hedefini bulması için, onların önüne düşüp onlara yol gösteren küçük 'kılavuz balıklara' ihtiyaçları vardır. İşte şehvet, tembellik, egoizm gibi devasa tutkuların kılavuz balıkları da aklın ürettiği 'bahanelerdir (illüzyonlardır)'. Tutku, zekayı rehin alır ve kendini haklı çıkarmak için ona yalanlar uydurtur. Bir despot, halkı sömürdüğünü kabul etmez; 'Onlar kendi kendilerini yönetemeyecek kadar cahil' bahanesini uydurur.

Beaumarchais'nin Figaro'nun Düğünü eserindeki o ergen, içi içine sığmayan Cherubin'i hatırla. Şehvetten gözü dönmüş haldedir: 'Ah! O bir kadın! O bir kız! O bir kadın!' diye kendi kendine parklarda aşk nidaları atar. Karşısına o an Marceline çıkar. Akıl o an bir büyüteç görevi görmelidir! Eğer Cherubin bir an durup mantığıyla Marceline'in o yaşlı, çirkin ve budala gerçekliğine yakından baksaydı, içindeki o şehvet ateşi bir anda iğrenmeye dönüşüp sönecekti. İşte akıl, tutkunun dayandığı o illüzyonu, o 'kılavuz balığı' gerçekle yüzleştirerek öldürür.

Peki ama insan, kendi kendine yalan söyleyerek (iradi bir yalanla) kendini ikna edebilir mi? Evet! Filozof Leibniz'in o sinsi stratejisine kulak verelim: İki seçenek arasında kaldığında, avantajlı gördüğün tarafın 'iyi' özelliklerine o kadar çok odaklan ki, diğer tarafın varlığını zihninden sil! Bir genç, evleneceği kadının ailesinde geçmişte karanlık işler olduğunu duyduğunda ne yapar? Bunu araştırmayı reddeder! Çünkü o kızı istiyordur. Gözünü o gerçeğe kapatır ve zamanla o gerçek zihninde yok olur. Zira hafızanın en büyük kuralı şudur: Üzerinde düşünülmeyen, dikkat verilmeyen her hatıra ve düşünce ölmeye, silinmeye mahkumdur. Akıl, tehlikeli düşünceleri beslemeyi reddederek onları açlıktan öldürebilir.

Üçüncü Strateji: Taktiksel Geri Çekilme ve Düşmanı Yormak Bazen düşman (duygu) o kadar büyüktür ki, doğrudan saldırmak intihardır. Fırtına patladığında gemiyi dalgaların üzerine süremezsin. İçinde o feci şehvet arzusu veya korkunç bir tembellik hissi uyandığında, akıl hemen bir 'taktiksel geri çekilme' (uzlaşma) başlatmalıdır. Doğrudan savaşma! Oturup da 'Bunu yapmamalıyım, bu günah, bu tembellik' diye düşünmek bile o fırtınayı besler.

Bunun yerine kalk! Odanı havalandır. Yüksek sesle bir şeyler oku. Seyahat kitapları karıştır. Hemen bir arkadaşını ziyarete git. Konuş, yürü, zihnini fiziksel olarak başka bir rotaya sok! Düşmanı yor. Hevesi geçene, fırtına dinene kadar bekle. Ve işin en güzel tarafı nedir biliyor musun? Bazen bu savaşlarda yenilmek bile muazzam bir silahtır! O gün tembelliğe veya arzularına yenik mi düştün? İş bittikten sonra ağzında kalan o iğrenç tadı, o vicdan azabını, o fizyolojik çöküntüyü ve zihinsel boşluğu al; onu zihninde bir karabiber tanesi gibi tekrar tekrar çiğne! O iğrenme duygusunu öyle bir büyüt ki, bir dahaki sefere düşman kapıya dayandığında elindeki en büyük silahın o 'mide bulantısı' olsun.

Sonuç olarak dostum, irademizi terbiye etmek, granit bir kayayı oymak demek değildir. Kötü davranışların tuğlalarını tek tek çekip, yerlerine iyi alışkanlıkların tuğlalarını koyma sanatıdır. Milli eğitim müfredatının bize sadece ezber bilgi yükleyip, bu 'kendine hakim olma' sanatını asla öğretmemesi insanlık adına büyük bir cinayettir. Gerçek başarı, gerçek mutluluk; dış dünyayı fethetmekte değil, içimizdeki o vahşi hayvanı aklın ve zamanın o kurnaz ittifakıyla ehlileştirip, muazzam bir iç huzura ve çalışma ahlakına kavuşmaktadır.

Bu bölümün özü: Akıl, içimizdeki vahşi ve deterministik duygularla yüz yüze savaşacak güce sahip değildir. Ancak akıl; bedenin kaslarına dışarıdan hükmederek, tutkuların dayandığı bahaneleri yok ederek ve 'zaman'ı kullanarak dikkatini başka yöne kaydırmak suretiyle, o vahşi düşmanı aç bırakıp dolaylı ama kesin bir zafer kazanır.

Sonuç: Beşinci Kitap'ın son satırlarını okuduğumuzda, Jules Payot'nun İrade Terbiyesi aslında bize şunu haykırıyor: Bizler, içgüdülerin, hormonların ve toplumun görünmez ipleriyle oynatılan birer kuklayız. Ancak, bu prangaların nasıl çalıştığını—çağrışım yasalarını, kaslarımızın duygulara etkisini, bahanelerimizin sahteliğini—öğrendiğimiz an, o ipleri kesip kendi kaderimizin ustası olabiliriz. İrade, sihirli bir düğme değil; sabır, zaman ve aklın kurnazca kullanıldığı stratejik bir şaheserdir.

Bu parçanın özü: İrade, salt aklın diktatörlüğü ile değil; aklın zayıflığını kabul edip, 'duyguların' o muazzam ateşini kendi lehine kullanarak (çağrışım ve kas yönetimiyle) elde edilen stratejik ve dolaylı bir zaferdir.